रामप्रसाद धिताल
असार १५ मा दही र चिहुरा, साउनमा खानु खीर ।
घरमा छैन शीतलु वचन मनमा छैन थिर (स्थिर) ।।
यो वर्षामा धान रोपाईंका बेला पहाडी क्षेत्रमा गुञ्जिने गीतको अंश हो । यो लोकगीतमा भनिएजस्तै अघिल्लो महिना दही–चिउरा खाएर असार १५ मनाइयो भने खीर खाएर साउन १५ मनाइने छ । कृषि बहुल समाज भएकाले नेपालमा यो संस्कृतिको विशेष महत्व छ । कृषिकर्म गर्ने (धान रोपाईं, गोडमेल आदिमा सहभागी हुने) का लागि त सामान्य भइहाल्यो, नगर्नेका लागि पनि यी दिन विशेष मानिन्छन् । वर्षाको पानी र हिलोको छिटासम्म शरीरमा पर्न नदिनेहरू पनि असार १५ मा दही–चिउरा र साउन १५ मा खीर खाएर रमाएकै हुन्छन् । खाएको फोटो र ‘भिडियो अपलोड’ गरिरहेकै हुन्छन् ।
ग्रामीण जीवनमा रोपाईंदेखि गोडमेल हुँदै काट्ने, चुट्ने र बाली थन्क्याउने दैनन्दिनका अंग हुन् । गाईवस्तुपालन, तिनीहरूको स्याहारसुसार (घाँसपानी) पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ । बर्खे धानका लागि जेठतिर नै खेतमा धानको बीउ राखेर असारमा वर्षा सुरु भएपछि रोपाईं गर्ने चलन छ । गाउँघरमा किसान असार र साउनभर धानकै स्याहारसुसारमा व्यस्त हुन्छन् ।
गाउँले जीवन अर्मपर्ममा चलेको पाइन्छ । आफ्नोमा रोपाईं गर्दा अरूलाई पनि बोलाउने, अरूको पर्दा आफू पनि जाने । यसो गर्दा पैसाको कारोबार गर्न परेन । सेवा विनिमय भयो । त्यसैकारण उनीहरूलाई सास फेर्ने पुर्सद हुँदैन । गाउँघरतिर भनाइ नै छ–असारमा कसैको मृत्यु भयो भने शवलाई छोपेर राखी रोपाईंमा जानुपर्छ । वर्षभर खाने अन्न रोप्ने मौका गुम्ने भएको अर्थमा यसो भनिएको होला । आफ्नै ज्यानको स्याहारसुसार गर्न के पाऊन् तिनले ? तर अहिले ‘मेलापात’, ‘अर्मपर्म’ जस्ता शब्द निकै कम भएको छ । गाउँ छाडेर सहर पस्ने वा विदेश जाने लहरका कारण धेरैका खेतबारी बाँझै भेटिन्छन् । गाउँमै रहनेहरू पनि जनशक्ति नपाएर चिन्तित छन् ।
जेहोस्, असार र साउन जताततै हरियाली हुने महिना हो । असारमा त वनपाखामा औषधीजन्य घाँसपात पलाउने समय हो । वर्षामा घाँसपात खोज्न पनि त्यति टाढा जानुपर्दैन । प्रशस्त घाँसपात खान पाएका गाईवस्तुले दूध पनि प्रशस्त दिन्छन् । नेपाली धर्म–संस्कृतिमा त्यसै पनि दूध–दही (स्थानीय जातका गाई) पवित्र वस्तु । देवतादेखि पितृसम्मलाई मन पर्ने । यस्तै शरीरको पुष्टिका लागि र उपचारका लागि समेत उपयुक्त खाद्यपदार्थ ।
असारको दही–चिउरा
असारमा रोपाईंमा जानेहरूको विशेष खान्की दही–चिउरा हो । असारको चटारोमा खाजा बनाउन धेरै समय खर्च पनि हुँदैन । घरमा गाईवस्तु भएपछि तिनले दिने दूधबाट दही बनाउन समस्या भएन । वर्षा लाग्नुअघि नै चिउरा कुटेर ल्याएपछि रोपाईं चल्दासम्म गर्जो टर्ने भयो । अझ स्थानीय जातका केरा मिसाउँदा झनै स्वादिलो र पौष्टिक बन्छ ।
जनस्वास्थ्यविद् डा. अरुणा उप्रेती हाम्रा गाउँघरमा किसानहरूले मौसमअनुसार तय गरेका खानेकुरा स्वास्थ्यका दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिने बताउँछिन् । उनका अनुसार दही पाचन प्रक्रियाका लागि बढी प्रभावकारी मानिन्छ । यसमा क्याल्सियम, भिटामिन र पोटासियम पाइन्छ । चिउरामा कार्बोहाइड्रेट हुन्छ । ‘दुवै मिसाएर खाँदा अडिलो हुन्छ । धेरै बेरसम्म काम गर्नका लागि उर्जा प्रदान गरिरहन्छ’, उनी भन्छिन्, ‘स्वास्थ्यका दृष्टिले यो निकै उपयोगी छ । यो सेवन गर्दा पेट दुखाइ, अपच, कब्जियत र ग्यास्ट्रिकजस्ता स्वास्थ्य समस्यामा औषधिको काम गर्छ ।’
साउनको खीर
साउनमा पनि दूधको छेलोखेलो हुने भएर होला शिवजीलाई दूध चढाउने, दूधकै धारा लगाएर रुद्राभिषेक गर्ने परम्परा छ । खीर पकाएर भोग लगाउने परम्परा छ । संस्कृत भाषामा ‘पायस’ भनिने खीर सात्विक आहारमध्येमा उत्तम मानिने भएकाले पितृ एवं देव कार्यमा पनि महत्वपूर्ण खाद्यवस्तु मानिएको छ । दूध र यसबाट तयार हुने खीरको महिमा शास्त्रमा वर्णन गरिएको धर्मशास्त्रविद् प्रा.डा. देवमणि भट्टराई बताउँछन् ।
पहिले–पहिले पहाडतिर साउनमा रुद्री लगाउने, ब्राह्मणलाई बोलाएर खीर खुवाउने चलन रहेको सम्झना गर्छन्, डा.सम्मोद आचार्य । भन्छन्, ‘औंसी वा पूर्णिमामा गरिने यस्ता कर्म पछि गतेमा सरेका हुनसक्छन् ।’ धर्मशास्त्री भट्टराईका अनुसार साउन १५ मात्रै होइन महिनाभर नै खीरको महत्व छ । पहाडी क्षेत्रमा साउनमा पितृलाई चढाउने, शिवलाई अभिषेक गराउने र सोही दिन ब्राह्मणलाई खीर खुवाउने चलन अझै पनि छ ।
पहिले–पहिले घरमा धेरै गाईवस्तु हुन्थे र वर्षाको समयमा जताततै हरियो घाँस हुने हुँदा गाईवस्तुले धेरै दूध दिन्थे । त्यसैले ठूलो भाँडामा धेरै दूध र थोरै चामल हाली खीर बनाएर खाने चलन सुरु भएको हो । पछि त्यो चलन संस्कृति नै बन्यो । त्यसो त हाम्रा देव तथा पितृकार्यमा खीरको विशेष महत्व छ । देवता–पितृलाई अर्पण गर्नेदेखि देवता विशेषलाई खीरको हवन गर्ने परम्परा छ ।
जनस्वास्थ्यविद् उप्रेती चामल राखेर धेरै बेर पकाउँदा दूधमा हुने तत्व र गुण बढ्ने भएकाले शरीरलाई धेरै फाइदा हुने बताउँछिन् । ‘वर्षामा चाँडै मौसम परिवर्तन हुने र संक्रामक रोग लाग्ने सम्भावना हुन्छ । त्यसैले तागतिलो खानेकुरा खानुपर्छ । यो खीरबाट पनि प्राप्त हुन्छ ।’ खीरमा हालिने ल्वाङ–सुक्मेल, दालचिनी र मरिचको धूलोका साथै नरिवल, छोकडाजस्ता फलले यसको गुण बढाउने बताइन्छ । कतिपयले मने ड्राइफ्रुट्स् नहाल्न पनि सुझाव दिन्छन् ।
त्यसो त रोपाईंका बेला असार–साउन महिनाभरि नै दही–चिउरा खाजाका रूपमा खाइन्छ । सम्भव भएसम्म खानाका रूपमा खीर खाइन्छ । साउन महिनाभर छोरीचेलीलाई बोलाएर अनुकूल समयमा खीर खुवाइन्छ । त्यसैले असार १५ र साउन १५ लाई विशेष बनाइएको हुन सक्छ । त्यसैले नेपाली कृषि समाजमा दही–चिउरा र खीर खाने संस्कृति चलिरहेको छ ।
