आमा केवल एउटा सम्बन्ध होइनन् । उनी सृष्टिकी प्रक्रिया हुन्, स्मृतिकी वाहक हुन् र निरन्तरताकी प्रतीक हुन् ।
वैशाखको मधुर घाम, चैतको धूलो पखाल्दै आउने त्यो विशेष औंसी–जहाँ आकाशमा चन्द्रमा हराएको हुन्छ, तर नेपाली घर–आँगनमा एउटा अदृश्य उज्यालो फैलिन्छ । यही दिन हो मातातीर्थ औंसी । धेरैका लागि यो ‘आमाको मुख हेर्ने’ दिन, भावनाको दिन हो । तर, सतहभन्दा तल झरेर हेर्ने हो भने, यो केवल एउटा पारिवारिक पर्व होइन । यो नेपाली समाजले शताब्दीयौंदेखि अभ्यास गर्दै आएको एउटा गहिरो ‘आध्यात्मिक इन्जिनियरिङ’ हो, जसले मानिसलाई आफ्नै अस्तित्वको मूलसँग पुन:जोड्ने प्रयास गर्छ ।
‘आमा’ केवल सम्बन्ध मात्र होइनन्, उनी शून्य र अस्तित्वको बीचको त्यो दिव्य सेतु हुन् जसले हामीलाई निराकारबाट साकार स्वरूपमा ल्याउँछिन् ।
आगामी २०८३ वैशाख ४ गते (अप्रिल १७, २०२६) का दिन मनाइने मातातीर्थ औंसी केवल एउटा सामाजिक चाड मात्र नभई यो ‘मातृ–ऋण’ बाट मुक्त हुने एउटा महान् आध्यात्मिक अवसर हो । यसले आमालाई केवल भौतिक सम्बन्धका रूपमा मात्र नभई सृष्टिको आदिम शक्ति र मोक्षको मार्गदर्शकका रूपमा चित्रण गरेको छ ।
आमाको नाममा वर्षमा एकदिन मनाइने यो दिवसलाई कतिपयले औपचारिकता मात्र ठान्छन् । सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना सन्देश राख्ने, फूल चढाउने, मिठाईं खुवाउने जस्ता कामले नै आमाको महत्व सीमित भएको जस्तो पनि देखिन्छ । तर नेपाली समाजको गहिराइमा पुगेर हेर्ने हो भने आमाको स्थान केवल एउटा सम्बन्ध होइन, त्यो एउटा जीवित अनुभव हो, एउटा आध्यात्मिक निरन्तरता हो, जसले व्यक्तिको चेतनादेखि समाजको संरचनासम्म प्रभाव पारिरहेको हुन्छ । मातातीर्थ औंसीको दिन आउने यो अनुभूति केवल संस्कार होइन, यो एउटा आन्तरिक यात्राको क्षण हो ।
सृष्टिको पहिलो ढुकढुकी र प्रकृतिको सबैभन्दा कोमल अभिव्यक्तिको नाम ‘आमा’ हो । जब शब्दहरू सकिन्छन् र प्रार्थनाहरू मौन हुन्छन्, त्यहाँ आमाको ममता सुरु हुन्छ ।
संस्कृतको यो कालातीत श्लोकले आमाको गरिमालाई ब्रह्माण्डकै सर्वोच्च स्थानमा राखेको छ:
‘जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ।’
(अर्थ: आमा र जन्मभूमि, यी दुई स्वर्गको ऐश्वर्यभन्दा पनि महान् र भारी छन् ।)
सामान्यतया उत्सवहरू पूर्णिमाको उज्यालोमा मनाइन्छ, तर आमाको पूजा औंसीको ‘गहिरो अँध्यारो’ मा हुनुको अर्थ अत्यन्तै काव्यिक र गुह्य छ । जब आकाशमा चन्द्रमा हराउँछन् (औंसी), तब बाहिरी संसारको कोलाहल शान्त हुन्छ र मनको शून्यतामा आमाको त्यो ‘शक्ति–तरङ्ग’ गुञ्जिन थाल्छ ।
औंसीको अँध्यारोले हामीलाई आमाको त्यही ‘अँध्यारो तर सुरक्षित’ गर्भको याद दिलाउँछ, जहाँ हामीले नौ महिनासम्म कुनै सर्तबिना सुरक्षा र पोषण पायौं । मातातीर्थको शान्त जल एउटा यस्तो ऐना हो, जहाँ अहङ्कारको उज्यालो निभाएपछि मात्र श्रद्धाको वास्तविक प्रतिबिम्ब देखिन्छ ।
गर्भवासको मुक्ति र मोक्षको महामन्त्र
मातातीर्थ औंसीको सबैभन्दा रहस्यमयी पक्ष ‘मातृ–ऋण’ बाट मुक्ति र पुनर्जन्मको चक्रको अन्त्यसँग जोडिएको छ । यो केवल एउटा चाड मात्र नभई ‘आध्यात्मिक इन्जिनियरिङ’ को एउटा प्रक्रिया हो ।
स्कन्द पुराणमा उल्लेख छ कि:
‘स्नात्वा करोति य: श्राद्धं मातातीर्थे विचक्षण: ।
न मातृगर्भवासं स पुनराप्नोति निश्चितम् ।।’
‘जसले मातातीर्थको पावन जलमा डुबुल्की मारी श्रद्धाका पुष्प अर्पण गर्छ, उसले फेरि कहिल्यै गर्भको अन्धकार र जन्म–मृत्युको सास्ती भोग्नु पर्दैन । ऊ मोक्षको परम उज्यालोमा समाहित हुन्छ ।’ यो मन्त्रले बुझाउँछ कि आमाको सेवा र यो दिनको अनुष्ठानले हामीलाई संसारको अन्तिम ऋण: ‘मातृ–ऋण’–बाट मुक्त गराई जन्मको ढोका सधैंका लागि बन्द गरिदिन सक्छ ।
शक्तिको साक्षात् स्वरूप: आमा
आमा हुनु भनेको शक्तिको त्यो धारा हुनु हो, जसले सन्तानका लागि आफ्नो अस्तित्वलाई खरानी बनाउन पनि तयार हुन्छिन् । शास्त्र भन्छ :–
‘नास्ति मातृसमं छाया नास्ति मातृसमं गति:।
नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमं प्रिया ।।’
यसको भावार्थ हो–आमा जस्तो शीतल छहारी, आमा जस्तो सुरक्षित चौतारी, आमा जस्तो बलियो ढाल र आमा जस्तो प्रिय यो सृष्टिको कुनै कुनामा पनि छैन । आमाले दिएको जीवन केवल एउटा जैविक घटना होइन । त्यो समय, ऊर्जा, पीडा, आशा र अनगिन्ती त्यागको संगम हो । गर्भमा बितेका नौ महिना केवल शारीरिक विकासको प्रक्रिया होइनन्, त्यो एउटा भावनात्मक र ऊर्जात्मक आदान–प्रदानको अवधि हो । आधुनिक मनोविज्ञानले पनि स्वीकार गर्छ कि बच्चाले जन्मिनुअघि नै आमाको मानसिक अवस्थाबाट प्रभाव ग्रहण गरिरहेको हुन्छ । यसरी हेर्दा, मानिस जन्मिँदा केवल शरीर लिएर आउँदैन, ऊ एउटा ‘अनुभवको निरन्तरता’ बोकेर आउँछ ।
काठमाडौंको चन्द्रागिरि क्षेत्रमा अवस्थित मातातीर्थ कुण्डको कथा नेपाली सामूहिक चेतनामा गहिरो रूपमा बसेको छ । एक गोठालोले त्यहाँ पानी पिउन जाँदा आफ्नी दिवंगत आमाको अनुहार देखेको कथा केवल भावनात्मक प्रसंग होइन । यसले ‘स्मृति’ र ‘दृश्य’ बीचको सम्बन्धलाई संकेत गर्छ । पानी यहाँ केवल भौतिक पदार्थ होइन, स्मृतिको संवाहक हो । हाम्रो शरीरको ठूलो हिस्सा पानीले बनेको छ, र त्यही शरीरभित्र आमाबाट प्राप्त वंशानुगत सूचना सुरक्षित रहन्छ । त्यसैले मातातीर्थ कुण्डको पानी मानौं एउटा माध्यम हो, जसले भित्री स्मृतिलाई बाहिर देखिने रूप दिन्छ ।
मातातीर्थको जलमा आफ्नो अनुहार देख्नु भनेको केवल छाया हेर्नु होइन ? यो त आफ्नो अस्तित्वको स्रोतलाई चिन्नु हो । जसले यस दिनको वास्तविक अर्थ बुझ्छ, उसले ‘गर्भवास’ को चक्रबाट मुक्ति पाउँछ भन्ने पौराणिक मान्यता छ । त्यसैले यो वर्षको मातातीर्थ औंसीमा आमाको मुख हेर्दै गर्दा, उहाँभित्रको त्यो दिव्य शक्तिलाई पनि नमन गरौं, जसले हामीलाई यो धर्तीमा ल्यायो र अन्तत: परमधामको बाटो देखाउँछ ।
धार्मिक दृष्टिले ‘मातृ–ऋण’ सबैभन्दा गहिरो ऋण मानिन्छ । तर यसको अर्थ केवल आमालाई सम्मान गर्नु मात्र होइन । यसको वास्तविक अर्थ आफ्नो अस्तित्वभित्र रहेको ‘मातृ–तत्व’ लाई चिन्नु हो । जब मानिसले आफ्नी आमालाई सम्झन्छ, उसले वास्तवमा आफ्नै उत्पत्तिको स्रोतलाई सम्झिरहेको हुन्छ । यही सम्झनाले उसको आत्मबोधलाई गहिरो बनाउँछ ।
जीवनको सुरुवातमै आमाको उपस्थितिले व्यक्तिको आधार निर्माण गर्छ । जन्मको क्षणदेखि नै, उनको शरीरले बच्चाको तापक्रम, धड्कन र लयलाई नियन्त्रण गर्छ । समय घडीले होइन, आमाको मुटुको धड्कनले मापन हुन थाल्छ । शब्दहरू आउनुअघि नै ध्वनिहरूले चेतनामा प्रवेश गर्छन् । यो सम्बन्ध केवल भावनात्मक होइन, यो जैविक र ऊर्जात्मक पनि हो ।
तर समयसँगै यो निर्भरता कम हुँदै जान्छ । सम्बन्ध बदलिन्छ, तर पूर्णरूपमा टुट्दैन । वयस्क अवस्थामा पनि आमाको एउटा सामान्य वाक्यले गहिरो भावनात्मक प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्न सक्छ । किनकि त्यो सम्बन्ध केवल सम्झनामा सीमित छैन, त्यो शरीर र चेतनामा गहिरो रूपमा बसिरहेको हुन्छ ।
अर्थतन्त्र, राजनीति र समाजका ठूला बहसहरूबीच पनि आमाको भूमिका मौन तर निर्णायक रहन्छ । उनी परिवारको भावनात्मक केन्द्र हुन् । उनले दिएको संस्कारले समाजको दिशा निर्धारण गर्छ । यदि यो केन्द्र कमजोर भयो भने त्यसको असर दीर्घकालीन रूपमा देखिन्छ ।
शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षाका नीतिहरूले आमाहरूलाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने आवश्यकता पनि यहीँबाट स्पष्ट हुन्छ । मातृ स्वास्थ्य सुधार, कामकाजी महिलाहरूको समर्थन र वृद्धहरूको सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्नु यी सबै केवल सामाजिक दायित्व होइनन्, यी विकासका आधार हुन् ।
मातातीर्थ औंसी एउटा ऐना हो । यसले हामीलाई हाम्रो अतीत देखाउँछ, वर्तमानलाई प्रश्न गर्छ र भविष्यतर्फ सोच्न बाध्य बनाउँछ । हामी कहाँबाट आयौं ? हामीले के बिर्सिरहेका छौं ? र हामी कहाँ जाँदैछौं ?
यो औंसीमा, सायद सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको बाहिरी अनुष्ठानभन्दा भित्री यात्रामा केन्द्रित हुनु हो । आफ्नो अस्तित्वको ‘फरेन्सिक अडिट’ गर्नु हो । आफूभित्र रहेको मातृ–ऊर्जालाई पहिचान गर्नु हो । किनकि जसले आफ्नो स्रोतलाई चिन्न सक्दैन, उसले आफ्नो गन्तव्य पनि स्पष्ट देख्न सक्दैन ।
आमा केवल एउटा सम्बन्ध होइनन् । उनी सृष्टिकी प्रक्रिया हुन्, स्मृतिकी वाहक हुन् र निरन्तरताकी प्रतीक हुन् । मातातीर्थ औंसीले हामीलाई यही सिकाउँछ–जीवनको सबैभन्दा गहिरो सत्य बाहिर होइन, भित्र लुकेको हुन्छ । त्यहीँभित्रको यात्राको पहिलो ढोका, सधैझैं, आमा नै हुन्छिन् ।
