एण्डिला रिजाल
विज्ञानजस्तो कठिन विषय महिलाले कसरी पढाउन सक्लान् ? समाजका केही व्यक्तिको प्रश्न हुन्थ्यो । एण्डिला रिजालले पनि शिक्षण यात्राका सुरुवाती दिनमा यस्तै प्रश्नहरूको सामना गरेकी थिइन् । तर उनले कसैसँग बहस गरेर जवाफ फर्काइनन् । पहिलो वर्षमै विज्ञान विषयमा शतप्रतिशत विद्यार्थी उत्तीर्ण गराएपछि भने उनैलाई प्रश्न गर्नेहरू उनको शिक्षण शैलीको प्रशंसा गर्न थाले । ‘महिलाले विज्ञान पढाउन सक्दैनन्’ भन्ने धारणालाई विद्यार्थीको सफलताबाट बदल्दै एण्डिला अहिले माध्यमिक तहमा विज्ञान विषय पढाइरहेकी छन् । शिक्षण क्षेत्रमा उनको यात्रा एक दशकभन्दा लामो भइसकेको छ ।
चितवनमा २०४४ सालमा जन्मिएकी एण्डिला बाल्यकालदेखि नै पढाइमा अब्बल थिइन् । उनलाई पढाइमा निकै रुचि थियो । उनका बुवा निजामती सेवामा कार्यरत थिए । कामको सिलसिलामा गोर्खा पुग्दा सबै गोर्खामा स्थायी रूपमा बसोबास गर्न थालेका थिए । एण्डिलाको विद्यालय तहको शिक्षा गोर्खाबाट अघि बढ्यो । महेन्द्र ज्योति माध्यमिक विद्यालयबाट एसएलसी पास गरेपछि उनले गोर्खा क्याम्पसबाट गणित र विज्ञान विषय लिएर आईएड गरेकी थिइन् । त्यसपछि महेन्द्र रत्न क्याम्पसबाट विज्ञान विषयमा बीएड र त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट पाठ्यक्रम तथा मूल्यांकन विषयमा एमएड पूरा गरेकी थिइन् । शिक्षक बन्ने हुटुहटी भने उनमा बाल्यकालदेखि नै थियो । शनिबार आध्यात्मिक स्थलमा आफूभन्दा साना बालबालिकालाई मानव ‘मूल्य शिक्षा’ साथै विभिन्न विषय सिकाउने अवसर पाउँदा उनी निकै रमाउँथिन् । ‘भाइबहिनीलाई सिकाउने क्रममा मलाई फरक महसुस भएको थियो । मलाई पढाउन बढी रुचि रहेछ भन्ने पछि महसुस गरें,’ उनले भनिन् ।
उनको एसएलसीमा राम्रो नतिजा आएको थियो । त्यतिबेला राम्रो अंक ल्याउने विद्यार्थीले विज्ञान पढेर डाक्टर वा इन्जिनियर बन्नुपर्छ भन्ने सामाजिक सोच थियो । उनका बुवाले ‘नर्सिङ पढ्छौ त छोरी ?’ भनी सोधेका थिए । एण्डिलाले फरेस्ट्रीमा समेत नाम निकालेकी थिइन् । उनले सपना र आफ्नो रुचि पछ्याउँदै शिक्षा संकायबाट गणित र विज्ञान विषय पढ्ने निर्णय गरिन् । एण्डिलाका परिवार उनको हरेक निर्णयमा साथ दिन्थे । त्यस समय उनका बुवाले ‘आफूले रोजेको विषय र क्षेत्रमा राम्रो गर्नुपर्छ’ भनी हौसला दिएका थिए ।
उनी परिश्रमले अगाडि बढिरहेकी थिइन् । २०६६ सालमा बीएड पूरा गरेपछि नुवाकोटस्थित कुम्भेश्वर माध्यमिक विद्यालयबाट उनको शिक्षण यात्रा सुरु भयो । केही समयपछि गोर्खाको रत्नराज्य माध्यमिक विद्यालयमा विज्ञान शिक्षकका रूपमा पुगेकी थिइन् । एण्डिला विज्ञान विषयको शिक्षक भएर पुग्दा महिला शिक्षकप्रति समाजको धारणा अलि भिन्न थियो । उक्त विद्यालयमा लामो समयदेखि पुरुष शिक्षकले विज्ञान पढाउँदै आएका थिए ।
उनले विद्यालय पढाएको पहिलो वर्षमा नै विज्ञान विषयमा एसएलसीमा शतप्रतिशत विद्यार्थी पास भएपछि सबैले उनको प्रशंसा गरेका थिए । ‘सुरुका दिनमा विज्ञान कसरी पढाउन सक्नुहुन्छ र भन्नेहरूले पछि निकै राम्रो पढाउनुहुँदो रहेछ भनेर प्रशंसा गरे’ उनले भनिन् ।
एण्डिलाले परिश्रम गर्दै गइन् । फलस्वरूप २०७२ सालमा शिक्षक सेवा आयोगको माध्यमिक तह विज्ञान विषयमा उनको नाम निस्कियो । उनी निकै खुसी भइन् । चितवनको माडीस्थित सोमेश्वर माध्यमिक विद्यालयमा उनले अध्यापन सुरु गरेकी थिइन् । केही वर्षपछि भरतपुर महानगरपालिका–१९ स्थित शारदा माध्यमिक विद्यालयमा विज्ञान शिक्षकका रूपमा काम गर्न थालिन् ।
त्यहाँ उनले साढे चार वर्ष निमित्त प्रधानाध्यापकका रूपमा काम गर्ने अवसर पाइन् । प्रधानाध्यापक भएपछि भवन निर्माण, आर्थिक व्यवस्थापन, प्रशासनिक काम, शैक्षिक नेतृत्व र समुदायसँगको सहकार्यजस्ता जिम्मेवारी उनको काँधमा आएका थिए । ‘कक्षाकोठामा शिक्षक भएर काम गर्दा नदेखिने धेरै चुनौती नेतृत्वमा पुगेपछि महसुस गरेकी थिएँ,’ उनले भनिन् ।
अहिले पुन: उनी माध्यमिक तहलाई पढाउँदै आएकी छिन् । विद्यालय राम्रो बनाउन समुदाय, अभिभावक र शिक्षक तीनै पक्ष जिम्मेवार हुनुपर्ने उनको भनाइ छ । शिक्षण क्षेत्रमा महिलाको पहुँच बढे पनि नेतृत्व तहमा पुग्दा चुनौती अझै रहेको उनी सुनाउँछिन् । ‘माध्यमिक तहमा विज्ञान, गणित र अंग्रेजीजस्ता विषयमा महिला शिक्षकप्रति कतिपय समुदायमा अझै अविश्वासको भावना समेत देखिन्छ,’ उनले भनिन्, ‘महिला शिक्षकले समय दिन सक्दैनन्, नेतृत्व गर्न सक्दैनन् वा कठिन विषय पढाउन सक्दैनन् भन्ने धारणा कतिपय ठाउँमा अझै देखिन्छ । यस्तो देख्दा दु:ख लाग्छ ।’ उनका लागि विद्यार्थीको सफलता नै सबैभन्दा ठूलो प्रमाण हो । ‘आफूले पढाएका विद्यार्थी विभिन्न क्षेत्रमा सफल भएको देख्दा आफूले गरेको मेहनत सार्थक भएको महसुस हुनुका साथै आत्मसन्तुष्टि मिल्दो रहेछ,’ उनले भनिन् ।
एण्डिला विज्ञानलाई किताब र प्रयोगशालामा सीमित विषय मान्दिनन् । प्रकृति, घरको भान्सा र वरपरको वातावरणलाई समेत सिकाइको प्रयोगशाला बनाउन सकिन्छ,’ उनले भनिन्, ‘फिल्डमा आधारित सिकाइ, प्रयोगात्मक गतिविधि र अडियो–भिजुअल सामग्रीमार्फत विद्यार्थीलाई सिकाउन सकिन्छ । विद्यार्थीको सिकाइ शैली फरक हुन्छ । त्यसैले एउटै विषयवस्तु विभिन्न तरिकाबाट सिकाउनुपर्छ जस्तो लाग्छ ।’
शिक्षण पेसालाई मर्यादित पेसाका रूपमा पहिचान गराउनका लागि जवाफदेही, जिम्मेवार, असल र अब्बल शिक्षक/प्रशासक रूपमा स्थापित भई शैक्षिक उन्नयनमा लागिपर्ने उनको योजना छ । एलएलबी पास गरेर अधिवक्ताको लाइसेन्ससमेत प्राप्त गरेकी उनी अहिले ‘एजुकेसनल स्टडिज’ मा एमफिल अध्ययन गरिरहेकी छिन् ।
