रविना मर्हजन, प्रधानाध्यापक, मनमैजु माध्यमिक विद्यालय, काठमाडौं
आरती पौडेल
आमाले काम गर्ने घरमा फालिएका कापीका बाँकी रहेका खाली पाना हुन्थे । आमा तिनलाई संकलन गरी सियोले सिलाएर कापी बनाइदिन्थिन् । त्यही कापीमा लेख्दै–पढ्दै उनी हुर्किएकी थिइन् । अभावमा संघर्ष गरेर रविना अगाडि बढिन् । आज हाल मनमैजु माध्यमिक विद्यालयमा प्रधानाध्यापक भएर ११ सय ५ विद्यार्थीको शैक्षिक यात्राको नेतृत्व गरिरहेकी छन् ।
काठमाडौंमै जन्मिए, हुर्किए पनि रविनाको बाल्यकाल अभाव र संघर्षबीच बित्यो । बुबा–आमा दुवै मजदुरी गरेर जसोतसो घर चलाउँथे । उनी स्कुल बिदा हुनासाथ आमाबुवासँगै काममा पुग्थिन् । कहिले बालुवा चाल्थिन्, कहिले इटा बोक्थिन् । रविनाका आमाबुवा सधै छोराछोरीलाई पढाउन चाहन्थे । तर आर्थिकस्थिति नाजुक थियो ।
रविना कक्षा ६ मा पढ्थिन् । उनले खर्च जुटाउन छिमेकमा रहेका साना भाइबहिनीलाई जम्मा गरेर ट्युसन पढाउन थालिन् । बिहान ६ बजेदेखि ७ बजेसम्म पढाउने र प्रतिविद्यार्थी महिनाको ५० रुपैयाँ लिन्थिन् । ‘म आफैं विद्यार्थी थिएँ । बिहान घर वरिपरिका साना भाइबहिनीलाई जम्मा गरी ५० रुपैयाँ लिएर ट्युसन पढाउँथें,’ उनले भनिन्, ‘मेरा लागि स्रोतभन्दा माथि इच्छा शक्ति रहेछ । इच्छा राखेपछि स्रोतहरू आफैं जुट्दै जाँदा रहेछन् ।’
कक्षा १० पढ्दै गर्दा आर्थिक समस्याले पढाइ रोक्नुपर्ने अवस्था आउँदा विद्यालयको सहयोगले उनले अध्ययनलाई निरन्तरता दिइन् । सानो हुँदा शिक्षकप्रति समाजले देखाउने सम्मानले उनलाई गहिरो प्रभाव पारेको थियो । ‘शिक्षकलाई सबैले नमस्कार गर्थे । प्रहरीको पोसाक लगाएर आउने मान्छेले पनि शिक्षकलाई नमस्कार गर्थे । ठूला पदमा भएका मान्छेहरू पनि शिक्षकलाई आदर र सम्मान गर्थे । मेरो बालमस्तिष्कमा संसारमा शिक्षकभन्दा ठूलो पेसा केही रहेनछ भन्ने छाप पर्यो,’ उनले भनिन् ।
एसएलसीपछि बिदाको समयमा उनले आफू पढेको स्कुल ज्ञानोदय माध्यमिक विद्यालय, बाफलमा करिब छ महिना स्वयंसेवकका रूपमा काम गरिन् । तत्कालीन प्रधानाध्यापक धनेन्द्र शर्मा अधिकारीले उनलाई महिनाको २७ सय रुपैयाँ तलब दिने प्रस्ताव गरे । त्यस समय उनका लागि त्यो रकम ठूलो उपलब्धि थियो ।
रविना आफूले काम गरेर बाआमालाई खुसीका साथ राख्ने सपना बुनेकी थिइन् । तर, शिक्षकका रूपमा काम गर्न थालेको केही समयमै बुवाको निधन भयो । त्यसपछि परिवारको थप जिम्मेवारी उनको काँधमा आयो । आमाको हेरचाहसँगै भाइको शिक्षाको जिम्मेवारी पनि उनले सम्हाल्नुपर्यो । नियमित कलेज गएर पढ्न सम्भव भएन । त्यसपछि उनले स्वअध्ययनलाई माध्यम बनाइन् । दिउँसो विद्यालयमा पढाउँथिन् र बेलुका आफू पढ्थिन् ।
२०७२ साल उनको जीवनमा अर्को महत्वपूर्ण मोड बन्यो । उनले माध्यमिक तहको शिक्षण लाइसेन्स परीक्षामा उत्तीर्ण गरिन् । त्यसपछि २०७३ सालमा शिक्षक सेवा आयोगको गणित विषयको परीक्षा दिइन् । कुनै कक्षा नलिई स्वअध्ययन गरेर पहिलो प्रयासमै माध्यमिक तहको स्थायी शिक्षकका रूपमा उनको नाम निस्कियो । उनको नियुक्ति नुवाकोटको च्वाडी पब्लिक माध्यमिक विद्यालयमा भयो ।
काठमाडौंमा हुर्किएकी उनलाई बाहिरी जिल्लामा जानु सहज भने थिएन । ‘छोरी मान्छे किन जानुपर्यो बाहिर ?’ भन्ने प्रश्नहरू नआएका पनि होइनन् । तर उनले ती प्रश्नलाई आफ्नो यात्राको अवरोध बन्न दिइनन् । ‘मेरो सपना शिक्षण पेसामै थियो । समाजले के भन्छ भन्ने कुरालाई ध्यान दिइन,’ उनले भनिन् ।
गणित शिक्षकका रूपमा नुवाकोट पुगेपछि उनले ग्रामीण समाज बुझ्ने मौका पाइन् । ‘गणितमा कमजोर विद्यार्थीलाई पढाउने क्रममा शिक्षणको पद्धति परिस्थिति र विद्यार्थीअनुसार बदल्नुपर्ने बुझेकी थिएँ,’ उनले भनिन् । विद्यार्थीलाई सिकाउन व्यावहारिक सिकाइलाई ध्यान दिइन् । सहजै गाउँमा उपलब्ध हुने दैनिक प्रयोगमा आउने तरकारीदेखि विभिन्न सामग्री प्रयोगले सिकाउने गर्थिन् । सुरुका दिनमा पढाइ कमजोर भए पनि पछि विद्यार्थीले मेहनतका साथ पढेर राम्रो नतिजा ल्याए ।
नुवाकोटमा दुई वर्ष बस्दा उनलाई अझ परिपक्व बनायो । उनले नुवाकोट आदर्श बहुमुखी क्याम्पस र त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयमा समेत अध्यापन गर्ने अवसर पाइन् । ‘जीवन र संघर्षको गहिराइ बुझ्न मान्छेले ठाउँ परिवर्तन गर्नुपर्ने रहेछ । त्यहाँ जाँदा मलाई उमेरले भन्दा जिम्मेवारीले परिपक्व बनाउँछ भन्ने सिकायो,’ उनले भनिन् । रविनाले शिक्षाशास्त्र, कानुन संकायमा स्नातक, व्यवस्थापन संकायमा स्नातकोत्तर पूरा गरेकी छिन् । एमफिल अध्ययन गरेकी उनी थेसिसको प्रक्रियामा रहेकी छिन् ।
जीवन बदलिएको क्षण
२०७५ सालमा उनले फेरि शिक्षक सेवा आयोगको माध्यमिक तहको परीक्षा दिई कार्यालय सञ्चालन तथा लेखा विषयमा नाम निकाली २०७६ मा नियुक्ति लिएर काठमाडौं फर्किइन् । त्यसपछि उनले मनमैजु माध्यमिक विद्यालयमा माध्यमिक शिक्षकका रूपमा जिम्मेवारी सम्हालेकी थिइन् । उनको क्षमताप्रति छोटो समयमा सबैजना प्रभावित भएका थिए । विद्यालयका तत्कालीन प्रधानाध्यापक भक्तमान महर्जनले ४० वर्षको सेवा पूरा गरी २०७७ साल साउन ८ गते अनिवार्य अवकाश लिएका थिए । त्यसपछि विद्यालयको नेतृत्व सम्हाल्ने जिम्मेवारी उनको काँधमा आयो ।
उनी प्रशासनिक जिम्मेवारीमा नयाँ भएकाले मनमा डर थियो । ज्ञानोदय माध्यमिक विद्यालयका तत्कालीन प्रधानाध्यापकसँग सल्लाह लिइन् । उनले सम्झाउँदै भनेको एक वाक्यले उनको निर्णय बदलियो । ‘पदले इतिहास लेख्दैन, तिमी त्यो पदमा बसेर गर्ने असल कर्म र सकारात्मक प्रभावलाई सबैले सम्झने हुन् । दुई घण्टाकै लागि अवसर पाए पनि छाड्नु हुँदैन भन्नुभयो,’ उनले सुनाइन् ।
२०७७ साउन ९ गतेदेखि उनको प्रधानाध्यापकका रूपमा प्रशासनिक यात्रा सुरु भयो । तर उनले जिम्मेवारी सम्हालेको समय सामान्य थिएन । देश कोभिड–१९ को महामारी र लकडाउनको चपेटामा थियो । स्कुल–कलेज बन्द र शिक्षण प्रणाली अस्तव्यस्त थियो ।
उनको नेतृत्वमा मनमैजु माध्यमिक विद्यालयले विस्तारै आफ्नो स्वरूप बदल्दै गयो । प्रधानाध्यापकका रूपमा जिम्मेवारी सम्हाल्दा विद्यालयमा ४ सय ९७ विद्यार्थी थिए । अहिले विद्यार्थी संख्या ११ सय ५ पुगेको छ । तर उनी यो उपलब्धिको श्रेय आफूलाई मात्र दिन भने चाहँदिनन् । ‘सामुदायिक विद्यालय एक व्यक्तिले बन्दैन । त्यसका लागि टिम चाहिन्छ । शिक्षक, अभिभावक, विद्यार्थी, विद्यालय व्यवस्थापन समीति र स्थानीय सरकारको सहयोगले विद्यालय अघि बढेको हो,’ उनले भनिन् ।
शिक्षकको अभाव भएपछि तारकेश्वर नगरपालिकाले स्कुललाई आठ जना शिक्षक उपलब्ध गराएपछि शिक्षक अभाव केही सहज भएको रविना बताउँछिन् । तर उनको प्राथमिकता विद्यार्थीको संख्या वा जीपीए मात्र भने होइन । ‘हाम्रो प्राथमिकता संस्कार र मुस्कानसहितको शिक्षा हो । विद्यार्थीले प्रमाणपत्रभन्दा पहिले व्यवहार सिकून्, जीवनोपयोगी शिक्षा सिकून् भन्ने हाम्रो चाहना हो,’ उनले भनिन् ।
रविना विद्यार्थीले व्यावहारिक ज्ञान सिकून् भन्ने चाहन्छिन् । ‘राम्रो जीपीए ल्याउनु पनि महत्वपूर्ण छ । तर त्यससँगै समाजमा बाँच्न सक्ने, जिम्मेवारी बुझ्ने र राम्रो व्यवहार गर्ने नागरिक बन्नु अझ महत्वपूर्ण छ,’ उनले भनिन्, ‘प्रमाणपत्रमा चार जीपीए ल्याउनु राम्रो हो । तर व्यवहारमा पनि चार जीपीए ल्याउन सक्ने विद्यार्थी बन्यो भने कम जीपीए आए पनि ऊ समाजमा टिक्न सक्छ ।’
विद्यालयको अर्को महत्वपूर्ण प्रयास भनेको समुदायसँग सम्बन्ध बलियो बनाउनु रहेको रविना सुनाउँछिन् । विद्यालयको कुनै भौतिक संरचना मर्मत गर्नुपरेमा सम्बन्धित सीप भएका अभिभावकलाई प्राथमिकता दिने, खाजाको व्यवस्थापनमा आमाहरूलाई सहभागी गराउनेजस्ता अभ्यासमार्फत उनले स्थानीय समुदायलाई विद्यालयसँग जोड्ने प्रयास गरेकी छन् । ‘सामुदायिक विद्यालय भनेको समुदायको अपनत्व भएको विद्यालय हो । स्थानीयलाई नै विद्यालयका काममा सहभागी गराउन थालेपछि विद्यालयलाई हेर्ने दृष्टिकोण पनि बदलिँदै गएको छ,’ उनले भनिन् ।
स्कुलले विद्यार्थी भर्नाका लागि ठूलो विज्ञापन गर्ने अभ्यास पनि गरेको छैन । ‘एक विद्यालय, एक अभिभावक, एक नयाँ विद्यार्थी अभियान चलाएका छौं । त्यसले ठूलो सहयोग गरेको छ,’ उनले भनिन् । विद्यालयमा अहिले देशका करिब ७० जिल्लाबाट विभिन्न पृष्ठभूमिका विद्यार्थी पढिरहेका रविना सुनाउँछिन् ।
विद्यार्थी संख्या बढ्नु खुसीको विषय भए पनि विद्यालयको क्षमता र स्थायी शिक्षक दरबन्दी पर्याप्त नहुनु चुनौती बनेको उनको भनाइ छ । ‘स्कुलमा ४९७ विद्यार्थी हुँदा जति स्थायी दरबन्दी थियो, ११०५ विद्यार्थी पुग्दा पनि दरबन्दी उस्तै छ,’ उनले भनिन् ।
सामुदायिक विद्यालयप्रति अझै पनि ‘गरिबका छोराछोरी पढ्ने विद्यालय’ भन्ने धारणा समाजमा रहेको देख्दा उनलाई दु:ख लाग्छ । ‘जति नै राम्रो गरे पनि स्थानीय बालबालिकालाई भर्ना गराउन चुनौती छ । सामुदायिक विद्यालयप्रति समुदायको अपनत्व कसरी बढाउने भन्ने विषयमा अझ धेरै काम गर्न आवश्यक छ,’ उनले भनिन् ।
