बाल्मीकि वली उप्रेती, प्रहरी नायव निरीक्षक
काठमाडौं थापाथलीको व्यस्त चोकमा बिहान होस् वा दिउँसो । घाम होस् वा पानी । सिठी फुक्दै सयांै सवारीसाधनलाई व्यवस्थित गर्ने हातमध्ये एक हुन्–प्रहरी नायव निरीक्षक वाल्मीकि ओली । उनी हरेक दिन आफ्नो काममा कटिबद्ध हुँदै खटिरहन्छिन् ।
सामान्य परिवारमा जन्मिएकी बाल्मीकि सानैदेखि स्कुलमा हुने खेलकुद प्रतियोगितामा भाग लिन्थिन् । रनिङ सिल, फुटबल प्रतियोगिता जस्ता कार्यक्रममा उनी सधै खुसीका साथ उपस्थित हुन्थिन् । हरेक कुरामा सक्रिय हुने उनलाई बुवाले ‘राम्रो पढेर शिक्षक बन्नुपर्छ’ भनी सम्झाउँथे । तर वाल्मीकिको चाहना भने बाल्यकालदेखि फरक थियो । उनी देश सेवामा समर्पित हुन चाहन्थिन् ।
उनका दाइ नेपाल प्रहरीमा कार्यरत थिए । त्यसैले उनलाई पनि नेपाल प्रहरीको बर्दी लगाएर देश सेवा गर्ने रहर थियो । ‘दाइलाई देख्दा म कहिले त्यसरी देशका लागि काम गर्ने, देशको रक्षाका लागि खटिने हुन्छु भन्ने हुन्थ्यो,’ उनले भनिन् ।
बाल्मीकि प्लस टु पढेर बसेकी थिइन् । त्यत्तिकैमा साथीले प्रहरी जवानमा विज्ञापन खुलेको भनेपछि फर्म भर्ने निर्णय गरिन् । ‘कस्तो हँुदो रहेछ भनी एक पटक परिवारलाई नभनी फाराम भर्छु, परीक्षा दिन्छु भनेर सोचें,’ उनले भनिन् । केही समयपछि परीक्षा दिइन् बाल्मीकिको नाम निस्कियो । ‘अनुभवका लागि दिएको परीक्षा भएकाले छनोट हुन्छु भनेर सोचेकै थिइनँ, छनोट हुँदा निकै खुसी भएँ,’ उनले भनिन् । त्यसपछि बाल्मीकिलाई चिन्ता भयो–अब परिवारलाई कसरी मनाउने ?
आँट गरेरै उनले आफ्ना दाइ र बुवालाई भनिन् । दाइ निकै खुसी भए पनि बुवा खुसी हुनु भएन । ‘बुवाले केही समयमा तालिममा जाने हो भन्दा पनि मान्नु भएन । दाइले भने म साथ दिन्छु तिमी अगाडि बढ भन्नुभयो,’ उनले भनिन् ।
बुवालाई सम्झाएर नराम्रो भए फर्कने वाचा गर्दै तालिममा गइन् । सुरुवाती दिनमा केही असहज भए पनि विस्तारै उनको प्रशिक्षण तालिम राम्रो भयो । ‘९ महिनाको तालिम सकेपछि पनि फेरि गुरुआमाका रूपमा काम गर्ने मौका पाएँ,’ उनले भनिन् ।
उनी २०६९ असार १ गतेबाट प्रहरी सेवामा प्रवेश गरेकी थिइन् । हरेक तालिममा पुरुषलाई पनि टक्कर दिने बाल्मीकिले राम्रो तालिमका कारण धेरै पटक प्रोत्साहन पुरस्कार प्राप्त गरेको सुनाउँछिन् ।
त्यसै समय उनले आफ्नो पढाइलाई पनि निरन्तरता दिइरहेकी थिइन् । केही समयपछि २०७२ सालमा खुलेको प्रहरी सहायक निरीक्षक (असई) पदका लागि पनि परीक्षा दिइन् । त्यसमा पनि नाम निस्कियो । २०७३ मा नियुक्त भएपछिको २०७४ सालमा प्रहरी प्रधान कार्यालयअन्तर्गतको ‘महिला तथा बालबालिका सेवा केन्द्र’ मा रहेर काम गर्ने अवसर पाइन् ।
त्यसको केही समयमा उनी वैवाहिक जीवनमा बाँधिइन् । सन्तान जन्मिएपछि पनि परिवारसँगै कामलाई सहज तरिकाले अघि बढाइन् । ‘मेरो कामलाई लिएर परिवारको साथ र सपोर्ट मिलेको थियो,’ उनले भनिन् ।
वाल्मीकिले प्रहरी प्रभाग हरिसिद्धिमा इन्चार्जका रूपमा काम गरेकी थिइन् । त्यसरी नै, पर्यटक पुलिस, लागूऔषध नियन्त्रण ब्युरो कोटेश्वरमा काम गरेर अनुभव बटुलिन् । त्यसपछि उनले ट्राफिक प्रहरी प्रभाग चापागाउँमा इन्चार्जका रूपमा काम गरेकी थिइन् ।
‘छोरीमान्छे पुलिस हुन्छन् र ‘छोरी मान्छे किन पुलिस हुने ?’ जस्ता प्रश्न तेर्साउने समाजमा हुर्केकी वाल्मीकि ट्राफिक प्रहरी बन्दा पनि त्यस्तै प्रश्नको सामना गरिन् । सपना देख्ने र त्यसलाई पूरा गर्ने अठोट भएपछि अरूका टिप्पणी र शंकाले उनका पाइला रोकिएनन् ।
‘आफू सही हुनुपर्छ समाजले महिला जुन पेसामा आबद्ध भए पनि प्रश्न गर्न छोड्दैन,’ उनले भनिन्, ‘मेरो ड्युटी मात्र नभएर नागरिकप्रतिको जिम्मेवारी हो ।’
बाल्मीकि अहिले उपत्यकाअन्तर्गतको ट्राफिक प्रहरीतर्फ महिला सइका रूपमा कार्यरत छिन् । प्रहरी सेवामा विभिन्न स्थानमा रहँदा उनले नजिकबाट धेरै कुरा नियालेकी छिन् । महिला तथा बालबालिका, लागूऔषध र ट्राफिकजस्ता विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाल्दा उनले महिलामाथि हुने हिंसा, पीडा र संघर्षका अनेक रूप देखिन् ।
ट्राफिक प्रहरी भएर काम गर्दा आफू धेरै कुरामा नागरिकलाई नजिकबाट सहयोग गर्ने अवसर मिलेको सुनाउँछिन् । ‘मलाई प्रत्यक्ष रूपमा नागरिकको सेवा गर्ने अवसर मिल्यो,’ उनले भनिन्, ‘दुर्घटनाका बेला तत्काल उद्धार गर्न, सडकमा नै समस्या समाधान गर्न र नागरिकलाई सुरक्षित यात्रा गराउन पाउँदा यही सेवा मलाई सबैभन्दा अर्थपूर्ण लागेको छ ।’
वाल्मीकिको बुझाइमा प्रहरी संगठनभित्र महिला र पुरुष दुवैलाई क्षमताको हिसाबले अवसर प्राप्त हुन्छ । ‘काम गर्ने अवसर पाए महिलाले पनि पुरुषसरह जुनसुकै पदको जिम्मेवारी पूरा गर्न सक्छन्,’ उनले भनिन् ।
ट्राफिक प्रहरीको जिम्मेवारी निभाउँदा लामो समयसम्म उभिनुपर्दा स्वास्थ्यमा समस्या समेत आएको उनले सुनाइन् । उनले ‘दाहिने घुँडाको लिगामेन्ट च्यातिएको छ र चिकित्सकले शल्यक्रिया गर्नुपर्ने भनेपछि शल्यक्रिया गर्ने तयारीमा छु,’ उनले भनिन् । प्रहरी संगठनले हरेक कठिन समयमा साथ दिएको उनले सुनाइन् । वाल्मीकिको अबको लक्ष्य प्रहरी निरीक्षक बन्ने हो ।
‘स्वास्थ्यमा विभिन्न किसिमका समस्या आउँदा पुलिस अस्पतालबाट नै सहज तरिकाले उपचार हुन्छ । प्रहरी संगठनबाट समेत निकै साथ र सहयोग मिल्छ,’ उनले भनिन् । महिला ट्राफिक प्रहरीलाई महिनावारीका बेला सहजताका लागि आराम बिदाको व्यवस्था गरिएको उनले सुनाइन् ।
परिवारमा छाएको खुसी
सुरुवाती दिनमा छोरीको सपनालाई स्वीकार गर्न नमानेका बाल्मीकिका बुवा केही समयपछि भने छोरीको काम देखेर निकै खुसी छन् । ‘आफ्नो सपना पछ्याएर राम्रो गरिछौ अझ अगाडि बढ्नू खुसी लाग्छ भन्नुहुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘त्यो कुराले निकै आत्मसन्तुष्टि मिल्छ ।’
समाजले पनि अहिले महिला ट्राफिकलाई अत्यन्त मन पराएको उनी बताउँछिन् । ‘नागरिकहरूले नै महिला ट्राफिकले गरेको काम निकै राम्रो भएको भनि प्रशंसा गर्नुहुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘चौकीमै आएर महिलाको बोली, व्यवहारले गर्दा सडकमा पुरुष ट्राफिकसँग भन्दा सहज हुने गरेको समेत सुनाउनुहुन्छ ।’ त्यसरी हौसला आउँदा आगामी दिनमा महिला ट्राफिक प्रहरीको संख्या बढ्ने सुनाउँछिन् ।
बुवाको असहमतिबाट सुरु भएको यात्रा आज हजारौं महिलाका लागि प्रेरणाको कथा बनेको छ । सडकमा दिनरात नभनी ट्राफिक व्यवस्थापन गर्ने बाल्मीकिले केवल सवारीसाधनको गति मात्र होइन, समाजको सोच परिवर्तन गर्न समेत उत्तिकै भूमिका खेलेकी छिन् । उनले गरेका काम जसरी प्रशंसा योग्य छन् त्यसरी नै नयाँ पुस्ताका लागि हौसला थप्ने पनि छन् । उनको कथा एउटा प्रहरी अधिकृतको मात्र होइन, सपना, साहस र देश रक्षा गर्ने जिम्मेवारीलाई सँगै बोकेर अघि बढेकी नेपाली महिलाको कथा हो ।
