आरती पौडेल
भगवती तिमिल्सिना, प्रहरी निरीक्षक
काठमाडौं उपत्यका प्रहरी शिक्षालय, काठमाडौं
२०४९ सालमा कैलालीको प्रतापपुर–६, खमरियामा सामान्य कृषक परिवारमा जन्मिएकी भगवतीको बाल्यकाल सामान्य तरिकाले बित्यो । गाउँकै सरकारी विद्यालयमा पढेकी उनी अरु केटीसाथी भन्दा भिन्न भएको सबैले बताउँथे । उनले घरको काम सघाएर फुटबल, क्रिकेट र गाउँघरमा खेलिने विभिन्न खेल रमाएर खेल्थिन् । अधिकांश केटी घरायसी काममै सीमित हुने समाजमा उनी भने केटाहरूसँगै मैदानमा उत्रन्थिन् ।
उनलाई गाउँमा समूह बनाएर खेल्ने हरेक खेलमा आफ्नो टिममा राख्न चाहने धेरै हुन्थे । टोलीमा एक्ली केटी आफूमात्र हुने गरेको समेत उनी सम्झन्छिन् । ‘सानैदेखि खेलकुद मन पराउँथें । फुटबल र क्रिकेट धेरै खेल्थें,’ उनले भनिन्, ‘राम्रो खेल्ने भएर नै गाउँका दाइभाइहरूले पनि मलाई आफ्नो टिममा राख्न खोज्थे ।’
मुख्य पेसा कृषि भएको सामान्य परिवार, सीमित आम्दानीमै छोराछोरी हुर्काउन भगवतीका बुवाआमाले संघर्ष गरेका थिए । उनीहरूले छोरीको शिक्षामा कुनै सम्झौता गरेनन् । ‘छोरीलाई धेरै पढाएर के काम ?’ भन्ने समाजमा हुर्केकी भगवतीका बुबाआमा भने छोरीलाई शिक्षित बनाउनुपर्छ भन्थे ।
गाउँकै एक विद्यालयबाट एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि उनी विज्ञान विषय अध्ययन गर्न धनगढीको ऐश्वर्य विद्या निकेतन गएकी थिइन् । त्यहाँबाट प्लस टु पूरा गरेपछि डाक्टर बन्ने सपना बोकेर काठमाडौं आएकी थिइन् । केही महिना एमबीबीएस प्रवेश परीक्षाको तयारी गरेकी थिइन् । सोचेजस्तो नतिजा नआएपछि त्रिचन्द्र क्याम्पसमा बीएस्सी अध्ययन सुरु गरिन् । त्यतिबेलासम्म उनको लक्ष्य प्रहरी बन्ने थिएन ।
आफ्नै गाउँकी एक जना पढाइमा अब्बल दिदीले नेपाल प्रहरी निरीक्षकको तालिम लिएको देखेपछि भगवतीलाई पनि नेपाल प्रहरीप्रति रुचि जाग्यो । ‘उहाँलाई देखेपछि राम्रो पढेका मान्छे पनि प्रहरी बन्ने रहेछन् भन्ने लाग्यो । त्यसपछि मैले पनि प्रहरी निरीक्षकको विज्ञापन खुलेको बेलामा फाराम भरें,’ उनले भनिन् । प्रहरीको फारम भरेर परीक्षाको तयारीमा लागे पनि सुरुमा परिवारलाई भनिनन् । घरमा छोरी निजामती सेवातर्फ जाऊन् भन्ने चाहन्थे । ‘त्यतिबेला छोरी मान्छे प्रहरी बन्ने विषयलाई धेरैले सहज रूपमा स्वीकार गर्ने वातावरण पनि थिएन,’ उनले भनिन्, ‘एकपटक दिन्छु । अनुभव पनि हुन्छ भनेर परीक्षा दिएकी थिएँ ।’
भगवती पहिलो प्रयासमै परीक्षामा पास भइन् र घरमा भनिन् । ‘सुरुमा त कोही खुसी हुनुभएन । ‘चार–पाँच वर्षसम्म पनि अर्को जागिर गर्न मिल्ने भए परिवर्तन गर भन्ने सल्लाह दिनुभएको थियो,’ उनी विगत सम्झन्छिन् ।
तर भगवतीका सपना फराकिला भइसकेका थिए । उनी यही क्षेत्रमा आफूलाई अब्बल बनाउन चाहन्थिन् । २०७२ सालमा पहिलो प्रयासमै प्रहरी निरीक्षक पदमा नाम निकाल्दा २२ वर्षकी थिइन् । त्यसपछि राष्ट्रिय प्रहरी प्रशिक्षण प्रतिष्ठान, महाराजगञ्जमा आधारभूत तालिम गरिन् । तालिमका सुरुका केही महिना भने निकै कठिन लागे । ‘पहिला त कहाँ आएँछु जस्तो लाग्ने र सबै कुरा नयाँ थियो । शारीरिक अभ्यास, अनुशासन र दैनिक तालिकामा आफूलाई ढाल्न समय लाग्यो,’ उनले भनिन् । तर विस्तारै बानी पर्दै गयो र सबैकुरा सहज लाग्यो । त्यसयता उनको यात्रा कहिल्यै रोकिएको छैन ।
तालिम पूरा गरेपछि विभिन्न इकाइमा जिम्मेवारी सम्हाल्ने अवसर पाइन् । ‘सेवा सुरु भएको केही समयमै मलाई लाग्न थाल्यो । प्रहरीको काम अन्यायमा परेकालाई न्याय दिलाउनु पनि हो,’ उनले भनिन्, ‘यही बुझाइले गर्दा अपराध अनुसन्धानतर्फ अझ आकर्षित भएँ ।’
पीडितलाई न्याय दिँदा छुट्टै सन्तुष्टि मिल्ने उनी सुनाउँछिन् । ‘मलाई सुरुदेखि नै अपरेसनल र अनुसन्धान क्षेत्र मन पथ्र्यो । कसैलाई न्याय दिलाउन पाउँदा वा अपराधीलाई कानुनको दायरामा ल्याउन सक्दा छुट्टै सन्तुष्टि मिल्दो रहेछ’, उनले भनिन् ।
भक्तपुर, महाराजगञ्ज, कपन, पोखरा, मेलम्चीलगायत विभिन्न ठाउँमा छँदा उनले हत्या, लागूऔषध, फरार अभियुक्त, मानव बेचबिखनलगायतका धेरै जटिल मुद्दामा अनुसन्धान गरेकी छिन् ।
आन्दोलन व्यवस्थापनदेखि विशिष्ट व्यक्तिको सुरक्षासम्मका जिम्मेवारी पनि उत्तिकै कुशलतापूर्वक सम्हालेको अनुभव उनीसँग छ ।
भगवतीले विशेषगरी काठमाडौंमा भएका ठूला आन्दोलनहरूमा काम गरेकी छिन् । आन्दोलनकै क्रममा भीड नियन्त्रण गर्न खोज्दा वा ड्युटीमा खटिएका बेला ढुंगामुढा खानुपथ्र्यो, लाठीचार्ज गर्नुपर्ने अवस्था पनि आउँथ्यो । ‘कहिलेकाहीँ आफैँ घाइते पनि भइयो । तर त्यो हाम्रो जिम्मेवारीको एक हिस्सा हो,’ उनले भनिन् ।
भगवती सेवाको सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार र उपलब्धि ‘कसैको जीवनमा न्याय दिलाउन सक्नु’ रहेको सुनाउँछिन् ।
सम्झिइरहने अनुसन्धान
२०३९ सालमा भारतमा २० हजार भारतीय रुपैयाँमा बेचिएकी एक महिलाले २०५१ सालमा नेपाल फर्किएपछि उजुरी दिएकी थिइन् । त्यसपछि वर्षौंसम्म फाइल थन्किएको थियो । पीडितको मृत्यु भइसकेको थियो । मेलम्ची इलाका प्रहरी कार्यालयको प्रमुख भएर पुगेपछि भगवतीले पुराना फाइल पल्टाउने क्रममा उनको नजर त्यो मुद्दामा पुग्यो । पीडितका भाइलाई सम्पर्क गरेर अनुसन्धान पुन: सुरु गर्ने निर्णय गरिन् ।
उनी विगत सम्झदै भन्छिन्, ‘एक दिन मात्रै भए पनि अपराधीलाई कानुनको कठघरामा उभ्याउनुभयो भने मेरी दिदीको आत्माले शान्ति पाउनेछ भनेर मृतकका भाइले भनेको कुराले मुद्दा जसरी पनि टुंग्याउनुपर्छ भन्ने कुरा मनमा आयो,’ उनले भनिन् ।
लामो अनुसन्धानपछि प्रहरीले ७१ वर्षीय एक अभियुक्तलाई पक्राउ गर्न सफल भयो । करिब चार दशकअघि भएको अपराध कानुनको दायरामा आयो । ‘पीडितको परिवारले आएर धन्यवाद दिँदा प्रहरीको कामको वास्तविक अर्थ मिल्ने खुसी यही रहेछ भन्ने भयो,’ उनले भनिन् ।
मानव बेचबिखनको अनुसन्धान मात्रै होइन, लागूऔषध नियन्त्रण, फरार अभियुक्त पक्राउ र पीडितलाई न्याय दिलाउने अनेकौं घटनाले उनको जीवनलाई थप अर्थपूर्ण बनाएको महसुस गर्छिन् ।
यसैगरी पोखरास्थित पर्यटक प्रहरी कार्यालयको नेतृत्व सम्हाल्दा पनि उनले उल्लेखनीय काम गरेकी थिइन् । भिसाको अवधि सकिएर अवैध रूपमा नेपालमै बसिरहेका विदेशी नागरिकको खोजी गरी अध्यागमन विभागसँग समन्वय गरेर उनीहरूलाई कानुनी प्रक्रियामा ल्याउने अभियानमा उनले सक्रिय भूमिका खेलिन् । ‘त्यस अवधिमा अन्य वर्षको तुलनामा सबैभन्दा बढी ओभरस्टे गरेका विदेशी नागरिकलाई कानुनी प्रक्रिया पूरा गराएर स्वदेश फर्काउने काम भएको थियो,’ उनले सुनाइन् ।
कपन प्रहरी प्रभाग, मेलम्ची इलाका प्रहरी कार्यालय र पर्यटक प्रहरी कार्यालय पोखरामा प्रमुखका रूपमा काम गर्दा उनले समुदायसँगको सम्बन्धलाई विशेष प्राथमिकता दिएको सुनाइन् । ‘महिला प्रहरी कार्यालय प्रमुख भएपछि धेरै महिलाले खुलेर आफ्ना समस्या भन्न सक्नुभयो,’ उनले भनिन्, ‘अब हाम्री दिदी आउनुभयो’ भनेर विश्वास व्यक्त गर्नुहुन्थ्यो । त्यही विश्वास नै हाम्रो पेसाका लागि सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि रहेछ भन्ने हुन्थ्यो ।’
हाल उनी उपत्यका प्रहरी शिक्षालयमा कार्यरत छिन् । नयाँ प्रहरी जवानलाई तालिम दिँदै उनी आफ्नो अनुभव नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गरिरहेकी छिन् ।
‘पदभन्दा ठूलो जिम्मेवारी’
अहिलेसम्म भगवती धेरै प्रहरी कार्यालयको नेतृत्व गरिसकेकी छन् । तर उनी सेवा सुरु गर्दाका दिनहरू सम्झिँदा एउटा कुरा अझै बिर्सन सक्दिनन् । उनीसँग महिला भएकै कारण कहिलेकाहीँ आफूले पाउनुपर्ने जिम्मेवारी पनि नपाएको अनुभव छ । ‘सुरुसुरुमा महिला भएकै कारण केही जिम्मेवारी पुरुष सहकर्मीलाई दिइएको जस्तो लाग्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘आफूले गर्न सक्छु भन्ने हुँदाहुँदै पनि अवसर कम पाएजस्तो महसुस हुन्थ्यो । तर मैले गुनासो नगरी काम गरेर देखाउने निर्णय गरें ।’
समयसँगै परिस्थिति बदलिँदै गयो । उनले जहाँ–जहाँ काम गरिन्, त्यहाँ आफ्नो कार्यक्षमताले नेतृत्वलाई विश्वास दिलाइन् । अहिले भने चुनौतीपूर्ण जिम्मेवारी आउँदा वरिष्ठ अधिकारीले सबैभन्दा पहिले आफूलाई सम्झने गरेको उनी बताउँछिन् ।
त्यसमध्ये एउटा विशेष जिम्मेवारी थियो, काठमाडौं महानगर प्रहरी कार्यालय (नगर प्रहरी) मा पोस्टिङ । ‘आन्दोलन व्यवस्थापनका लागि परिचित उक्त युनिटमा म प्रथम महिला प्रहरी अधिकृतका रूपमा खटिएकी थिएँ,’ उनले भनिन् । भीड नियन्त्रण, बल प्रयोगको कानुनी सिद्धान्त पालना गर्दै संवेदनशील परिस्थितिमा निर्णय लिनुपर्ने त्यो जिम्मेवारी सजिलो भने थिएन । तर उनले त्यसलाई पनि सफलतापूर्वक पूरा गरिन् । ‘चुनौतीबाट नभागी अप्ठ्यारो जिम्मेवारीलाई सिक्ने अवसरका रूपमा लिँदै अघि बढें,’ उनले भनिन् ।
समुदायको विश्वास जित्दै अघि बढेकी भगवती अहिले धेरै युवाका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेकी छन् । ‘यदि मेरो यात्रा देखेर एउटी महिलाले आफ्नो सपना पछ्याउने हिम्मत गर्छिन् भने, त्यो मेरो सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हुनेछ,’ उनी भन्छिन् । उनी आफ्नो सफलताको श्रेय सबैभन्दा पहिले बुबाआमालाई दिन्छिन् ।
गाउँको एक सामान्य किशोरीदेखि नेपाल प्रहरीमा अनुसन्धानमा अब्बल अधिकृतसम्मको यात्रामा उनले धेरै मोड पार गरिन् । ‘धेरै ठाउँमा काम गर्ने अवसर पाएँ । मलाई जिन्दगीले एउटा कुरा सिकायो पदभन्दा ठूलो कुरा जिम्मेवारी हो र जिम्मेवारीभन्दा ठूलो कुरा नागरिकको विश्वास,’ उनले भनिन् ।
