विपिन कार्की, डाइटिसियन
मानव सभ्यताको सुरुदेखि नै मानिसहरूले मौसमी खानपान (सिजनल डाइट) अपनाउँदै आएका छन् । प्राचीन समाजमा उपलब्ध हुने खाद्य पदार्थ मौसमअनुसार परिवर्तन हुन्थे, जसका कारण मानिसहरूले गर्मीमा पानीयुक्त फलफूल, तरकारी तथा जाडोमा ऊर्जा प्रदान गर्ने खानाहरू सेवन गर्थे ।
आयुर्वेद, चिनियाँ चिकित्सा प्रणाली र जापानी परम्परागत खानपान प्रणालीहरूमा पनि मौसमी खानाको विशेष महत्व रहेको छ । यी प्रणालीहरूका अनुसार गर्मी मौसममा शरीरलाई चिसो राख्ने, पानीको सन्तुलन कायम गर्ने र पाचन प्रणालीलाई सहज बनाउने खाद्य पदार्थ सेवन गर्न सिफारिस गरिन्छ ।
आधुनिक पोषण अनुसन्धानले पनि मौसमी फलफूल तथा तरकारीमा भिटामिन, मिनरल, एन्टिअक्सिडेन्ट र पानीको मात्रा बढी हुने भएकाले शरीरका लागि लाभदायक हुने देखाएको छ ।
गर्मी मौसममा तापक्रम बढेसँगै मानव शरीरमा पानीको आवश्यकता पनि उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ । शरीरबाट पसिनामार्फत पानी र इलेक्ट्रोलाइटहरू (सोडियम, पोटासियम, क्लोराइड) निस्कने भएकाले उचित मात्रामा पानी र पोषक पदार्थ पूर्ति गरिएन भने डिहाइड्रेसन, थकान, टाउको दुखाइ, पाचन समस्या, छालाको समस्या र मिर्गौलामा असर पर्ने सम्भावना हुन्छ ।
पोषण विज्ञानका अनुसन्धानहरूका अनुसार गर्मी मौसममा पानीयुक्त फलफूल, प्राकृतिक पेय पदार्थ, इलेक्ट्रोलाइटयुक्त तरल पदार्थ र हल्का पाचन हुने आहार सेवन गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । यसले शरीरको तापक्रम सन्तुलन, मेटाबोलिज्म, रक्तसञ्चार र अंगहरूको कार्यक्षमता कायम राख्न मद्दत गर्छ ।
गर्मी मौसममा शरीरमा हुने शारीरिक परिवर्तन
गर्मी मौसममा शरीरले तापक्रम नियन्त्रण गर्न विभिन्न शारीरिक प्रक्रियाहरू सञ्चालन गर्छ ।
पसिना उत्पादन बढ्नु
तापक्रम बढ्दा शरीरले पसिनामार्फत तातोपन घटाउने प्रयास गर्छ । यस प्रक्रियामा शरीरबाट पानी र इलेक्ट्रोलाइट निस्कन्छ ।
रक्तसञ्चारमा परिवर्तन
गर्मीमा रक्तनलीहरू विस्तार हुन्छन् जसले शरीरबाट ताप बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ ।
तरल पदार्थको आवश्यकता बढ्नु
पसिना र शारीरिक गतिविधिका कारण शरीरलाई सामान्यभन्दा बढी पानी आवश्यक हुन्छ ।
यो आवश्यकता पूरा गरिएन भने डिहाइड्रेसन, कमजोरी, चक्कर लाग्ने र रक्तचाप घट्ने समस्या हुन सक्छन् ।
हाइड्रेसन भनेको शरीरमा पर्याप्त पानीको सन्तुलन कायम राख्नु हो । मानव शरीरको लगभग ६५–७० प्रतिशत भाग पानीले बनेको हुन्छ । पानीले शरीरमा निम्न कार्य गर्छ–
शरीरको तापक्रम नियन्त्रण
पोषक तत्वको परिवहन
पाचन प्रक्रियामा सहयोग
विषाक्त पदार्थ बाहिर निकाल्ने
कोषिकाहरूलाई कार्य गर्न सहयोग
अनुसन्धानअनुसार वयस्क व्यक्तिले दिनमा करिब २ देखि ३ लिटर तरल पदार्थ सेवन गर्नुपर्छ, विशेष गरी गर्मी मौसममा यो मात्रा अझ बढी हुन सक्छ ।
गर्मी मौसमका लागि उपयुक्त आहार
पानीयुक्त फलफूल
गर्मी मौसममा शरीरलाई हाइड्रेट राख्न पानीको मात्रा बढी भएका फलफूल अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छन् । तरबुजा, खरबुजा, काँक्रो, सुन्तला, स्याउ र अनार आदि फलफूलमा करिब ८०–९० प्रतिशत पानी पाइन्छ । यी फलफूलले शरीरमा पानीको सन्तुलन कायम राख्नुका साथै आवश्यक भिटामिन, मिनरल र एन्टिअक्सिडेन्ट प्रदान गर्छन् । साथै यिनले पाचन प्रणालीलाई सहज बनाउँछन् । विशेषगरी तरबुजामा पाइने लाइकोपिन नामक एन्टिअक्सिडेन्टले छालालाई सूर्यको किरणबाट हुने क्षतिबाट जोगाउन मद्दत गर्छ ।
हरियो तरकारी
पालुङ्गो, साग, लौका, टमाटर र फर्सी आदि हरिया तरकारीहरू गर्मी मौसमका लागि अत्यन्त लाभदायक मानिन्छन् । यी तरकारीहरूमा फाइबर, भिटामिन बी, सी, पोटासियम र म्याग्नेसियमजस्ता मिनरल प्रशस्त पाइन्छ । यिनले शरीरलाई सन्तुलित पोषण प्रदान गर्नुका साथै पाचन सुधार, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धि र शरीरलाई हल्का तथा ताजा राख्न मद्दत गर्छन् ।
किण्वित खाद्य पदार्थ (फर्मेन्टेड फुड)
दही, छाछ र लस्सी जस्ता किण्वित खाद्य पदार्थ गर्मी मौसममा विशेष रूपमा उपयोगी हुन्छन् । यी खाद्य पदार्थमा पाइने प्रोबायोटिक ब्याक्टेरियाले आन्द्राको स्वास्थ्य सुधार गर्छ, पाचन प्रणालीलाई सन्तुलित बनाउँछ र शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन मद्दत गर्छ । साथै यस्ता पेय पदार्थले शरीरलाई चिसो राख्न र हाइड्रेसन कायम राख्न पनि सहयोग गर्छन् ।
गर्मी मौसमका थप उपयोगी पेय पदार्थ
गर्मी मौसममा शरीरलाई चिसो राख्न, हाइड्रेसन कायम गर्न र आवश्यक पोषक तत्व पूर्ति गर्न विभिन्न प्राकृतिक पेय पदार्थहरू अत्यन्त उपयोगी हुन्छन् । यस्ता पेय पदार्थहरूले शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्न, पाचन प्रणाली सुधार गर्न र ऊर्जा प्रदान गर्न मद्दत गर्छन् ।
जौको पानी
जौको पानी गर्मी मौसममा अत्यन्त लाभदायक परम्परागत पेय पदार्थ हो । जौमा फाइबर, भिटामिन बी समूह तथा विभिन्न मिनरल्स पाइन्छन् । जौको पानीले शरीरलाई चिसो राख्नुका साथै पाचन प्रणाली सुधार गर्न मद्दत गर्छ । यसले शरीरमा रहेको विषाक्त पदार्थ बाहिर निकाल्न सहयोग गर्ने भएकाले मिर्गौलाको स्वास्थ्यका लागि पनि लाभदायक मानिन्छ । नियमित रूपमा जौको पानी सेवन गर्दा शरीरमा हाइड्रेसन कायम रहन्छ र गर्मीका कारण हुने थकान कम हुन्छ ।
बेलको सर्बत
बेलको फलबाट बनाइने सर्बत गर्मी मौसममा निकै लोकप्रिय पेय पदार्थ हो । बेलमा फाइबर, भिटामिन सी र एन्टिअक्सिडेन्ट पाइन्छन् । बेलको सर्बतले पाचन प्रणालीलाई सन्तुलित बनाउनुका साथै गर्मीका कारण हुने डायरिया, अपच र पेट दुख्ने समस्यामा पनि सहयोग पुर्याउँछ । यसले शरीरलाई चिसो राख्न र ऊर्जा प्रदान गर्न मद्दत गर्छ ।
आम पन्ना
काँचो आँपबाट बनाइने आम पन्ना भारत र दक्षिण एसियाली क्षेत्रहरूमा गर्मी मौसममा प्रचलित पेय पदार्थ हो । काँचो आँपमा भिटामिन सी र विभिन्न मिनरल पाइन्छन् । आम पन्नाले शरीरमा इलेक्ट्रोलाइट सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ र गर्मीका कारण हुने हिट स्ट्रोकबाट बचाउन सहयोग गर्छ । साथै यसले शरीरलाई ताजगी र ऊर्जा प्रदान गर्छ ।
पुदिना पानी
पुदिना पानी गर्मी मौसममा शरीरलाई चिसो राख्ने प्रभावकारी प्राकृतिक पेय पदार्थ हो । पुदिनामा पाइने मेन्थोल तत्वले शरीरलाई शीतलता प्रदान गर्छ र पाचन सुधार गर्न मद्दत गर्छ । पुदिना पानीले पेटको ग्यास, अपच र वाकवाकी कम गर्न पनि सहयोग गर्छ । साथै यसले शरीरलाई ताजगी र फुर्ती प्रदान गर्छ ।
तरबुजाको जुस
तरबुजामा करिब ९० प्रतिशत पानी पाइने भएकाले यो गर्मी मौसमका लागि उत्कृष्ट फल मानिन्छ । तरबुजाको रसले शरीर हाइड्रेट राख्नुका साथै भिटामिन ए, सी र एन्टिअक्सिडेन्ट प्रदान गर्छ । यसमा पाइने नामक एन्टिअक्सिडेन्टले छाला र हृदय स्वास्थ्यका लागि पनि लाभदायक भूमिका खेल्छ ।
सत्तु पेय
भुटेको चना वा जौबाट तयार गरिने सत्तु पेय गर्मी मौसममा ऊर्जा प्रदान गर्ने परम्परागत पेय पदार्थ हो । सत्तुमा प्रोटिन, फाइबर, आइरन र मिनरल्स पाइन्छन् । यसले शरीरलाई तुरुन्त ऊर्जा प्रदान गर्नुका साथै पेट भरिएको अनुभूति गराउँछ र शरीरको तापक्रम सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ ।
कागती पानी
कागती पानी गर्मी मौसममा अत्यन्त लोकप्रिय र लाभदायक पेय पदार्थ हो । कागतीमा भिटामिन सी, एन्टिअक्सिडेन्ट र सिट्रिक एसिड पाइन्छ, जसले शरीरलाई ताजगी प्रदान गर्छ । कागती पानीले शरीरलाई चिसो राख्नुका साथै पाचन प्रक्रियालाई सुधार गर्न मद्दत गर्छ । यसले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन पनि सहयोग गर्छ । साथै कागती पानीले शरीरको एसिड बेस सन्तुलन गर्न सहयोग गर्ने भएकाले शरीरलाई स्वस्थ राख्न महत्वपूर्ण मानिन्छ ।
