सिंगल एण्ड बोल्ड

लक्ष्मी भण्डारी

भाद्र १५, २०७७ सामाजिक सञ्जालमा ‘द सिंगल वुमन’ अभियान चलाउने म्यान्डी हेल एउटी एकल महिला हुन् । उनले चलाएको अभियान भने हिजोआज ‘सामुहिक विश्व आबाज’ बनेको छ । ब्लगर, लेखक तथा प्रखर वक्ता समेत रहेकी उनी आफ्नो ब्लग र बुक्स मार्फत् अमेरिकी अखबार ‘न्यूयोर्क टाइम्स’ को ‘बेस्ट सेलर’मा दरिएकी छन् । यी र सोसल मिडिया प्लेटफर्ममार्फत उनी दैनिक करोडौं पाठक र दर्शक–श्रोता माझ पुगिरहेकी हुन्छिन् । एकल महिला जीवनलाई कसरी अर्थपूर्ण बनाउने भन्ने सूचनासहित उनी आफ्ना प्रशंसक समक्ष पुग्ने गर्छिन ।

अमेरिकी पत्रिका ‘फोर्ब्स’ को सूचीमा समेत परेकी म्यान्डी र उनको कामलाई विश्वभरकै महिलाले सम्मान गर्छन । उनीप्रति श्रद्धाले शीर निहुराउँछन् । ‘एकल महिलाका लागि सशक्त आवाज’ को उपमा समेत पाएकी उनले सन् २०१३ मा रिलिज गरेको ‘द सिंगल वुमन–लाइफ,’ ‘लभ एण्ड अ ड्यास अफ सास’ ले ५ सयभन्दा बढी ‘फाइभ–स्टार रिभ्यु’ पाइ सकेको छ । यसैगरि, सन् २०१४ मा प्रकाशित उनको ‘आइ ह्याभ नेभर बिन टु भेगास बट माइ लगेज ह्याज’ लाई ‘न्यूयोर्क टाइम्स’ ले सर्वाधिक विक्री हुने पुस्तकमा सूचीकृत गर्‍यो । सन् २०१६ मा रिलिज भएको उनको पुस्तक ‘ब्युटिफुल अनसर्टेनिटी’ र सन् २०१८ मा प्रकाशित ‘यु आर इनफ–हर्टब्रेक’, ‘हिलिङ एण्ड बिकमिङ होल’ ले विद्वत्वर्गको मथिंगल तताइरहेकै छ । म्यान्डी लेख्छिन्, ‘एकल जीवनमा विकल्पहरूको कुनै अभाव हुँदैन । जीवनमा विकल्पहरू छनोट गर्दा तपाईले आफ्नो व्यक्तिगत सम्बन्ध–अवस्था हेरेर अघि बढ्न औंधी खुसी भेटाउनु हुनेछ ।’ उनले लेखेका प्रत्येक पुस्तक एकल जीवनको सशक्तीकरण र खुसीसँग सम्बन्धित छन् । एकल जीवनबारे आफ्नो अनुभव पोख्नेहरूमा अन्य पनि भेटिन्छन् । ‘जंगली साँढेका सिङ निकालेर मेरो निधारमा टाँसेर लेखिदिनुस्–यहाँ भाडामा राम्रो घोडा पाइन्छ’ प्रख्यात अंग्रेजी साहित्यकार सेक्सपियरले आफ्नो बहुचर्चित कमेडी नाटक ‘मच एडो अबाउट नथिङमा’ लेखेका छन, ‘तिनीहरूले मेरो चिन्ह र अंगलाई अलग चित्रण गरी त्यहाँ एउटा विवाहित साँढेलाई देख्न सक्नेछन् ।’ शायद यो भनाइलाई विश्लेषण गर्दा एकल जीवनको स्वतन्त्रता आँकलन गर्न गाह्रो नपर्ला । मनोविद् रोजिना मानन्धर भन्छिन्, ‘एकल जीवनमा चौतर्फी बोझ नहुने भएकाले जीवन खुकुलो र स्वतन्त्र हुन्छ । मानसिक रूपमा सिर्जनशील हुन र छिटो प्रगतिपथमा लम्किन सघाउँछ ।’ उनका अनुसार यसमा बेफाइदा पनि उस्तै छ । ‘कोही मानिस एक्लो महसुस गर्ने, मेरो कोही छैन भन्ने कुरा दिमागमा खेलाइरहने, अरूको सफल र खुसी पारिवारिक जीवन देखेर मनमनै आफ्नो पनि यस्तै भइदिएको भए.....भन्ने सोच्ने जस्ता मानसिक विचलनका कारण विविध समस्या नहोलान् भन्न सकिँदैन’ उनी भन्छिन्, ‘तर यसको उपचार भनेकै घुलमिल हुने, सामाजिक हुने, काममा आफूलाई केन्द्रित गर्ने नै हो । त्यति गर्दा पनि नभए मनोचिकित्सकसँग परामर्शमा जानुपर्छ ।’

समाजशास्त्री निर्मला ढकाल भने मानव सभ्यताको उदाहरण दिंदै ‘सिंगल लाइफ’लाई स्वतन्त्रताको संज्ञा दिन्छिन् । उनका अनुसार मानव सभ्यताको सुरुवाततिरको अवस्थालाई पढ्दा कोही पनि पारिवारिक रूपमा बाँधिएर बस्दैनथे । त्यतिबेला समाज खुल्ला र स्वतन्त्र थियो । विवाह नामक संस्था स्थापनाकालपूर्व आफूले चाहेको मानिससँग समय बिताउने र इच्छा घट्दै जाँदा वा विचार बाझिँदै जान थाल्यो भने छुट्टिन्थे । क्रमशः मानिसहरू एकत्रित भएर बस्न थाले, परिवार नामक संस्थाको निर्माणक्रम सुरु भयो । त्यसपछि मात्रै महिला–पुरुष, श्रीमान्–श्रीमतीका रूपमा बाँधिएर बस्न थाले । जति मानिस आफूले भनेको काम गर्न पाउँदा खुसी हुन्छ त्यति अरूको निगरानीमा असहज र दबिएको महसुस गर्छ । सिंगल लाइफको मुख्य फाइदा भनेकै स्वतन्त्रता हो ।

ओशोले वैवाहिक जीवनबारे एउटा भविष्यवाणी नै गरेका थिए । त्यसैक्रममा उनले लेखे, ‘परिवार नामक संस्था अबको केही वर्षपछि ढल्ने छनक अहिले देखिएको विवाहेतर सम्बन्ध हो । खुला आकाशमा उडेको पंक्षी जति प्रफुल्ल हुन्छ त्यति पिँजडाभित्र थुनिएको सुगा हुँदैन । त्यस्तै, मानिस पनि स्वतन्त्रता चाहन्छन् । एकल वा स्वतन्त्र मानिस र परिवारको जञ्जालभित्र जेलिएको मानिसलाई तुलना गर्दा पक्कै पनि सिंगल पर्सन इज मोर ह्याप्पी देन अदर्स ।’

कोमल वली

सञ्चारकर्मी, गायिका तथा राजनीतिज्ञ