स्वास्थ्य

गर्भावस्थामा उच्चरक्तचाप

उच्चरक्तचाप भन्नेबित्तिकै बुढेसकाल वा चालीस वर्षपछिको रोगलाई सम्झिन्छ । गर्भावस्थामा पनि उच्चरक्तचाप हुन्छ र ? धेरैलाई त्यस्तो लाग्न सक्छ । तर, गर्भावस्थामा पनि उच्चरक्तचाप हुनसक्छ र यो गर्भवतीको मृत्युको कारण पनि बन्नसक्छ । अचम्म के छ भने यसरी बढेको रक्तचाप गर्भको बच्चा जन्मेको केही घण्टादेखि १२ सातासम्ममा सामान्य हुन्छ । गर्भको अवधि २० साता अर्थात् करिब ५ महिना भएपछि रक्तचाप बढ्नु अनि प्रसव भएको १२ सातामा फेरि सामान्य हुने अवस्थालाई गर्भावस्थाको रक्तचाप वा ‘जेस्टेसलन हाइपर टेन्सन’ भनिन्छ । यस्तो अवस्थामा गर्भको शिशु तथा आमाको मृत्यु हुने खतरा हुन्छ । यस किसिमको उच्चरक्तचाप गर्भको कारणले वा सालनाल (प्लासेन्टा)का कारणले भएको हो । सुनसरीकी २२ वर्षीया पार्वती साहको गर्भको अवधि ३९ सातासम्म सबै सामान्य थियो र गाउँकै स्वास्थ्य चौकीमा नियमित गर्भ परीक्षण (एएनसी) गराइएको थियो । उनलाई एक्कासि टाउको दुख्न थालेपछि घरमै स्वास्थ्यकर्मी बोलाएर परीक्षण गर्न लगाइयो । स्वास्थ्यकर्मीले परीक्षण गरेपछि उनको रक्तचाप २१०/११० थियो । उनको रक्तचाप देखेर स्वास्थ्यकर्मी आत्तिए । उनलाई तुरुन्त प्रसव गराउन आईसीयुको सुविधा भएको अस्पतालमा लैजान सल्लाह दिए । उनका श्रीमान् सुरेन्द्रले तत्कालै मोरङ सहकारी अस्पताल विराटनगर पुर्‍याए । अस्पतालमा पनि उनको रक्तचाप २१०/११० थियो, उनी एकपटक बेहोस भइसकेकीले यो एउटा जटिल अवस्था हो भनेर आफन्तलाई सम्झाइयो । उनलाई तत्कालै ‘म्याग्नेसियम सल्फेट’ नामक सुई प्रयोग गरियो । अन्य रगत परीक्षण र रगतको व्यवस्था गरेर सोही दिन शल्यक्रिया (सिजरियन) गरेर प्रसव गराइयो ।गर्भावस्थामा रक्तचाप बढेर बेहोस हुने यस्तो अवस्थालाई ‘इक्ल्याम्पसिया’ भनिन्छ । यो अवस्थामा आमा र बच्चा दुवै जोखिममा हुन्छन् । ‘इक्ल्याम्पसिया’ भएको अवस्थामा मातृमृत्यु हुने सम्भावना १० प्रतिशत हुन्छ । अझ गर्भको अवधि ३४ साताभन्दा कम भए यो सम्भावना अझ बढी हुनसक्छ । यो अवस्थामा एकातिर रक्तचाप घटाएर आमालाई जोगाउनुपर्ने हुन्छ भने अर्कातिर सम्भव भएसम्म बच्चालाई पनि जोगाउनुपर्ने हुन्छ ।विश्व स्वास्थ्य संघको सन् २०१६ नोभेम्बरको प्रतिवेदनअनुसार अझै पनि विश्वमा करिब आठ सय ३० महिलाले गर्भ तथा प्रसवकै कारण मृत्युवरण गर्छन् । तीमध्ये ९९ प्रतिशत त विकासोन्मुख देशहरूबाट हुने गरेको छ । मातृमृत्यु हुनुका पछाडि धेरै कारण हुन सक्छन् । कम उमेरमा विवाह गर्नु र बच्चा पाउनु, तुरुन्त–तुरुन्त गर्भवती हुनु, खानपिनमा ध्यान नदिनु, गर्भावस्थामा स्वास्थ्य परीक्षण नगर्नु आदि यसका केही कारण हुन् । मातृमृत्युका प्रमुख कारणहरूमा रक्तस्रावका कारणले हुने मृत्युमा कमी आए पनि उच्चरक्तचाप तथा ‘इक्ल्याम्पसिया’ का कारणले हुने मृत्युको प्रतिशत बढ्दै गएको देखिएको छ । ‘म्याट्रेनल मोर्टालिटी एण्ड मोर्बिडिटी स्टडी २००८/०९’ का अनुसार सन् २००८ मा नेपालमा २१ प्रतिशत मातृमृत्युका कारण उच्चरक्तचाप र यसले ल्याएका समस्याहरू (इक्ल्याम्पसिया) रहेको देखाएको छ, जुन सन् १९९८ मा ११ प्रतिशत मात्र थियो । उच्चरक्तचाप गर्भ रहनुअघि पनि भएको हुनसक्छ वा उच्चरक्तचाप पहिलोपटक गर्भावस्थमा देखिन सक्छ । २० साताकी गर्भवती महिला वा शिशु पाएको २४ घण्टाभित्र लगातार रक्तचाप १४०/९० हुनु वा कम्तीमा चार घण्टाको फरक पारेर दुई पटक रक्तचाप नाप्दा १४०/९० हुनु (पहिले रक्तचाप सामान्य रहेको अवस्थामा) लाई गर्भावस्थाको रक्तचाप वा जेस्टेसलन हाइपर टेन्सन भनिन्छ । यस्तो अवस्थामा गर्भको शिशु तथा आमाको मृत्यु हुने खतरा हुन्छ । उच्च रक्तचापसँगै पिसाबमा प्रोटिन देखिनुले ठूलो समस्या ल्याउन सक्छ । यसबाट आमा बेहोस हुने, रक्तचाप बढ्ने, अचेत हुने, संक्रमित हुने तथा आमाको मुत्युसमेत हुनसक्छ । गर्भावस्थामा यस्तो समस्या आउनाले शिशु कम तौलको हुने, महिना नपुग्दै जन्मने तथा गर्भमै बच्चाको मृत्यु पनि हुनसक्छ । गर्भवती भएकी महिलामा देखापर्ने यस किसिमको समस्यालाई ‘इक्नाम्पसिया’ भनिन्छ र यो पहिलो पटकको गर्भमा बढी देखापर्ने र खतरनाक साबित हुने गरेको पाइन्छ । शरीरका सम्पूर्ण रक्तनली, विशेषगरी पाठेघर, मृगौला र मस्तिष्कमा रक्तनलीहरू आवश्यकभन्दा बढी संकुचित भएका कारण उच्चरक्तचाप, ‘प्रि–इक्ल्याम्पसिया’ तथा ‘इक्लाम्पसिया’ हुन्छन् । यी समस्या देखा परेको अवस्थामा नियमित रूपमा चिकित्सकको सल्लाहबमोजिम औषधि सेवन गर्नुपर्छ । यस्तो समस्याका लागि सुविधा सम्पन्न अस्पतालमा भर्ना भएर उपचार गराउँदा पनि मृत्यु हुनसक्छ । यी समस्याहरूको मुख्य कारण गर्भमा रहेको बच्चा तथा सालनाल हुने भएकाले अति संवेदनशील अवस्थामा तथा आमाको ज्यान जोगाउन गर्भको अवधि नपुग्दै बच्चाको जन्म गराउनुपर्ने हुनसक्छ । हरेक गर्भ आफैमा जोखिपूर्ण रहेकाले अनावश्यक रूपमा गर्भवती हुनु हुँदैन । परिपक्व वा २० वर्ष पार गरेपछि मात्र विवाह गर्ने, परिवार नियोजनका साधन प्रयोग गर्ने, नियमित गर्भ परीक्षण गर्ने र स्वास्थ्य संस्थामा मात्र प्रसव गराउने कुराको विकास हुँदै गएपछि मातृमृत्यु दरमा कमी आएको भन्दा फरक नपर्ला । त्यस्तै, गर्भावस्थामा नियमित परीक्षण गर्नु र रक्तचापको परीक्षण तथा रक्तचाप उच्च देखिएको अवस्थामा थप सतर्कता अपनाई जटिलताको परीक्षण गर्नुपर्छ । यस्तो अवस्थामा नियमित औषधि सेवन गर्ने तथा बच्चाको तौल राम्रो हुनेबित्तिकै वा गर्भको अवधि ३७ साता पार गर्नेबित्तिकै थप जटिलताहरू देखापर्नुअघि नै बच्चा जन्माउने तयारी गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ ।- डा.बालकृष्ण साहमोरङ सहकारी अस्पताल विराटनगर  

नारी संवाददाता , माघ १३, २०७९

-- पुरै पढ्नुहोस् --

जाडोमा बालबालिकाको स्वास्थ्य

जाडो महिना सुरु भएसँगै पाँच वर्षमुनिका बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकमा ‘निमोनिया’को उच्च जोखिम हुन्छ । मौसम परिवर्तनसँगै जीवाणु देखापर्नुका साथै संक्रमण देखिन थाल्छ । अहिले रुघाखोकी, ज्वरो, बाथ आदिको समस्या छ ।

मीरा शाह, मंसिर २१, २०७९

-- पुरै पढ्नुहोस् --

जाडोमा हाडजोर्नी समस्या

जाडोमा हाडजोर्नीमा दुखाइ बढ्न सक्छ । यसको कारण यो मौसममा शरीरका रक्तनली तथा रक्तकोशिका खुम्चिन्छन् । विशेषतः बाथ रोगीलाई जाडोमा बढी दुख्छ ।

नारी संवाददाता , मंसिर ९, २०७९

-- पुरै पढ्नुहोस् --

बदलिँदो जीवनशैलीमा स्तन क्यान्सर

बदलिँदो जीवनशैली, खानपान तथा व्यस्त दिनचर्याले पछिल्लो समय मानिसको जीवन बदलिएको छ । सँगसँगै विभिन्न रोग झाँगिदै गएका छन् । तिनैमध्ये स्तन क्यान्सर प्रमुख रोगका रूपमा देखिएको छ । यसो त स्तन क्यान्सरको कुनै ठोस कारण छैन ।

नारी संवाददाता , मंसिर ८, २०७९

-- पुरै पढ्नुहोस् --

बालबालिकाको दाँतको हेरचाह

हाम्रो देशमा बालबालिकाहरूका स्थायी दाँत आउने उमेर थाहा नहुँदा धेरैजसो बच्चा दाँतको समस्याबाट पीडित भइरहेका छन् । साधारणतया पहिलो स्थायी दाँत ६ वर्षदेखि उम्रन सुरु हुन्छ । सर्वप्रथम तल्लो अगाडिका स्थायी दाँतहरू उम्रन्छन् । त्यसपछि चारवटा बंगाराका (माथि दुई र तल दुई) स्थायी दाँत उम्रन्छन् ।

नारी संवाददाता , कार्तिक १८, २०७९

-- पुरै पढ्नुहोस् --

‘स्व–उपचारले जटिलता निम्त्याउन सक्छ’

पछिल्लो समय डेंगीको प्रकोप बढ्दै गएको छ । यो रोग ७६ वटै जिल्लामा फैलिएको पुष्टि भइसकेको छ । नेपालमा हरेक दुई–तीन वर्षको अन्तरालमा डेंगी रोगको प्रकोप देखा पर्ने गर्छ । सन् २०१९ मा यो रोगको प्रकोपबाट १७ हजारभन्दा बढी प्रभावित भएका थिए भने छ जनाको मृत्यु भएको थियो ।

नारी संवाददाता , कार्तिक १७, २०७९

-- पुरै पढ्नुहोस् --

स्वस्थ मुटु जीवनको आधार

हाम्रो मुटु स्वस्थ जीवनको आधार हो । शरीरका हरेक अंगमा रक्तसंचार गर्न यो अहोरात्र सक्रिय रहन्छ । त्यसैले मुटुका धमनी तथा शिरा बलियो हुनु आवश्यक छ । जसरी पानीको पाइपमा फोहोर जम्मा भए धारामा राम्रोसँग पानी आउँदैन, त्यसरी नै रक्तनलीमा चिल्लो पदार्थ (नराम्रो कोलस्टेरोल) जम्मा भए त्यो ‘प्ल्याक’ का रूपमा रहन्छ ।

शान्ता पौडेल सुवेदी, कार्तिक १३, २०७९

-- पुरै पढ्नुहोस् --

मिठाईं कति स्वस्थकर ?

तिहार उत्साह र उल्लासको पर्व हो । यो पर्वको रौनक मिठाईंबिना अधूरो मानिन्छ । जिब्रोलाई सजिलै लोभ्याउने मिठाईं भने सबैका लागि हितकर हुन्न । यतिबेला सेलरोटी, लाखामरी, फिनी, अनरसा र खजुरीबाहेक बजारमा पाइने मिठाईंहरूको पनि प्रशस्त उपयोग हुन्छ ।

 सुजाता मुखिया, कार्तिक ३, २०७९

-- पुरै पढ्नुहोस् --

छालाको स्याहार नै गलत छ  

गर्मीको मौसममा चर्को घाम लाग्छ । यसमा हुने अल्ट्राभायोलेट (युभी) ‘ए’ किरणले छालामा एलर्जी गराउँछ भने ‘बी’ ले छाला डढाउँछ ।

नारी संवाददाता , आश्विन १६, २०७९

-- पुरै पढ्नुहोस् --

‘आँखामा जलबिन्दु हुनसक्छ’

आँखामा कुनै समस्या र लक्षण नदेखिए पनि धेरैमा दृष्टि स्यानु रोग ‘जलबिन्दु’ पाइएको छ । यसका लागि नियमित आँखाको जाँच गराउनुपर्छ, समयमै रोगबारे जानकारी पाए रोगको निदान गरी दृष्टिदोषबाट बच्न सकिन्छ ।

आश्विन १३, २०७९

-- पुरै पढ्नुहोस् --

महिनावारी र औषधि

दसैं भन्नेबित्तिकै हामी रमाउँछौं । यसका दुई महत्वपूर्ण पक्षलाई सम्झन्छौं । एकातिर खाएर रमाइलो गर्ने र अर्कोतिर भगवतीको पूजा गर्ने तथा प्रसाद र टीका लगाउने चाडका रूपमा लिन्छौं ।

डा. बालकृष्ण साह, आश्विन १३, २०७९

-- पुरै पढ्नुहोस् --