विचार

            किशोरी आमाका कहर

२०७६ साल कात्तिक ७ गते साँझ हामी धनगढीबाट एउटै जहाजमा काठमाडौं आउँदै थियौं । उनलाई सिटबेल्ट बाँध्न असहज भइरहेको थियो । मैले सहयोगको हात बढाएँ । त्यससँगै हामी नजिकियौं । नाम भुलें, थर भने ‘स्वाँर’ थियो उनको । उनको हँसिलो अनुहार हेर्दै ‘घर कहाँ ? कहाँसम्म पुग्ने ?’ जिज्ञासा राखें । अछाम रहेछ घर । काम स्वास्थ्य स्वयंसेविका । अनि निर्धक्कसित गफिन थालें । सोधें, ‘अचेल पनि छापपडी गोठमै बस्छन् त अछामका महिला ?’ शालिन व्यक्तित्व अनि नम्र बोली । उनी फिस्स हाँसिन् र भनिन् ‘यस्तै हो मेडम, गाउँघरमा । ‘छुयोछुती’ धेरै बार्छन् । अन्धविश्वास कायमै छ । तर आजकल त छाउगोठमा बस्ने धेरै कम छन् । पहिलो, दोस्रो महिनावारीका बेला छोरीबेटी कोहीकोही बस्छन्, पछि त घर भित्रै बस्छन् ।’  त्यसपछि मैले गफको विषय बदलें । पुगें, किशोरीआमाको कुरातिर । ‘अछाममा आजकल छोरीहरुको बिहे प्रायः कति वर्षमा गर्ने चलन छ त बैनी ?’‘१६, १७ मा भै हाल्छ मेडम हाम्रोतिर त ! अझ कोही कोही त चाँडै पनि गरिहाल्छन् । १४, १५ मै गै हाल्छन् ।’‘कति छिटो ? पढाउँदैनन् छोरीलाई ?स्कुल त पठाउँछन् । तर पढ्न भन्दा फेसबुकतिर लाग्छन् केटाकेटी । फेसबुकले बिगारी हाल्छ तिनलाई ।’ यति भन्दै उनी फिस्स हाँसिन् ।‘फेसबुकले बिगार्ने भन्या के नि ?’  ‘अचेल सबैको हातमा मोबाइल हुन्छ । आफनो नभए पनि साथीकोबाट च्याट गर्छन् । फेसबुकमै लभ गर्छन् । अनि गैहाल्छन् पोइल । एउटा गयो, अर्काे गयो, धेरै केटाकेटीहरुले सिके यस्तो । त्यहीं भएर आमाबुवाहरु चाँडै दि पठाउँछन् छोरीलाई् ।’ ‘ए.ऽ ऽ....अनि बच्चा चाहिँ कति उमेरमा पाउँछन नि ?’ ‘पाइहाल्छन् मेडम वर्षदिन, दुईवर्षमै । गाउँमा त विवाह गरेपछि परिवारले पहिला बच्चा खोज्छन् । अलि पछिसम्मै नपाएपछि त गढबढ भै हाल्छ ।’ उनी फेरी हाँसिन् बायाँ हातले मुख थुन्दै ।‘भनेपछि १५, १६ मा बिहे गर्छन्, १७, १८ मा बच्चा पाउँछन् ?’‘हो मेडम । यस्तै छ चलन ।’ ‘अनि कतिवटा बच्चा पाउँछन् त बैनी?’‘हाम्रो सुदूरपश्चिममा त छोरै खोज्छन् मान्छेले.. । छोरा पाएपछि त दुई÷तीन जनासम्म पाउँछन् । छोरा नपाएपछि त चार, पाँच पाउने पनि छन् ।’  ‘अनि परिवार नियोजनको साधन पाइन्न त्यता ?’ स्वास्थ्यस्वयम्सेविकाहरुले पनि बाँडछन् नि हैन अस्थायी साधनहरु त ?’‘बाँडछम् मेडम् । ..अलि पाकाहरु, बच्चाबच्ची २,३ वटा भैसकेकाहरुले त माग्छन् साधन, हामी दिन्छम् ।  भर्खरकाहरुले त अस्थायी साधन त्यति प्रयोगमा ल्याउदैनन् । जिउ बिग्रन्छ, अर्को बच्चा हुन्न भन्छन्् । परिवार नियोजनको कुरा खुलेर गर्न लाज पनि मान्छन् ।’ ‘स्वाँर’ स्वयंसेविकाका कुरा आफ्नो ठाउँमा सही नै हुन् । यथार्थमा सृष्टिलाई निरन्तरता दिने खेलमा प्रकृतिले प्रजनन् उमेर टेकेका केटाकेटीमा विपरीत लिङ्ग बीचमा आकर्षणको अनेक खेल रचेको हुन्छ । यहीं खेलमा उनीहरु सल्बलाउँछन् । यो प्राकृतिक खेल नियन्त्रण गर्न गाह्रै हुन्छ । त्यसैले अभिभावकहरु बिहे गरेर एउटालाई जिम्मा लगाइदिए समस्या टर्छ भन्ने भ्रममा पुग्छन् । पछि यसको नतिजा के हुन्छ ? उनीहरुको सोचमा रहन्न ।  यो कुराकानी अछामको पिछडिएको गाउँको कथा जस्तो मात्र लाग्न सक्छ । तर भौगोलिक तथा सामाजिक स्थिति समान रहेका सबै देशमा यी मामिला प्रायः समानै रहेका हुन्छन् । विश्वको आँकडा हेर्दा हरेक वर्ष एक करोड ८० लाख शिशु १८ वर्ष भन्दा कम उमेरका किशोरी आमाबाट जन्मन्छन् । तीमध्ये करिब दुई तिहाईको जन्म एशिया तथा सबसाहरन अफ्रिकामा रहेको देखिन्छ ।हाम्रो समाजका धेरै महिलामा कलिलै उमेरमा गर्भवती भएमा सन्तान जन्माउन सजिलो हुन्छ भन्ने गलत धारणा अझै विद्यमान छ । यस्तो सोच हुनुका कारण  किशोरी अवस्थामा आमा बन्दा हुने खतराका विषयमा उनीहरुमा यथोचित ज्ञान नहुनु हो ।विकासमा पिछडिएका समुदायका महिलामा ज्ञानको कमी, आयआर्जन गर्ने सीप शिक्षा र अवसर नहुनुका कारण सन्तान जन्माउनुलाई मात्र प्राथमिकताका रुपमा हेरिएको हुन्छ । अतः आफ्नो भूमिका छिटो निर्वाह गर्न महिलालाई परिवार र समाजले नै दबाब दिइरहेको हुन्छ ।  सहर बजारमा भने महिलाहरुमा शिक्षाको विकास, चेतना अभिवृद्धि जीविकोपार्जनको सीप वृद्धि तथा परिवार नियोजनका साधनको प्रचारप्रसार तथा उपलब्धता जस्ता कारणले सन्तान जन्माउने महिलाको उमेरमा वृद्धि भएको देखिन्छ ।नेपालमा किशोरीको बिहेको उमेर १७, १८ वर्ष रहेको छ । गाउँको मात्र छुट्टै तथ्याङ्क निकाल्ने हो भने यो उमेर अझ कम हुन सक्छ ।  किशोरी आमाका सम्बन्धमा गतवर्ष एक गैरसरकारी संस्थाले नेपालका १२ वटा सरकारी अस्पतालमा १२ महिना अध्ययन गरेको थियो । अस्पतालमा प्रसूतीका लागि भर्ना भएका कुल ६३ हजार ९९ सय गर्भवतीमा गरिएको सो अध्ययनको नतिजाले नेपालमा करिब ८ प्रतिशत किशोरीहरु १८ वर्ष नपुग्दै आमा बन्ने कुरा देखाएको छ । यी किशोरी आमाहरु औपचारिक शिक्षा नपाएका, विपन्न समुदायका छन् । किशोरी गर्भवतीले स्वास्थ्यसंस्थामा मर्यादित व्यवहार पनि पाउँदिनन् । किशोरावस्थामा गर्भ रहँदा प्रसवका बेला लामो व्यथा लाग्ने, पाठेघर च्यातिने, समय नपुगी बच्चा जन्मने, जन्मजात बिकृत हुने जस्ता समस्या पैदा हुन्छन् । किशोरी अवस्थामा महिलाको पेल्भिक बोन सानो हुने तथा शिशुको टाउको ठूलो हुने हुँदा शिशु जन्मदा समस्या आई मृत्यु हुने खतरा रहन्छ । समग्रमा, किशोरी आमाको गर्भावस्था, प्रसव अवस्था तथा सुत्केरी सबै जोखिमपूर्ण हुन्छ ।थप कोरोना महामारीको यो बेला किशोरी आमाहरुलाई आवश्यक पर्ने विशेष सेवा दिन स्वास्थ्यसंस्थालाई गाह्रो पर्ने स्थिति छ । कुमारी किशोरीको गर्भसँग सबै झस्कन्छन् । हाम्रो समाजले त यसलाई कलंक मान्दछ । त्यसैले विवाह गर्नुअघि नै किशोरी गर्भवती भएमा ठूलो जोखिमको स्थितिमा पुग्छन् । यस्तो अवस्था आएमा गर्भवतीले गर्भपतन गराउने चाँजोपाजो मिलाउँछन् । आर्थिक अभावका कारण उनीहरु असुरक्षित गर्भपतन गराउने अवस्थामा पुग्छन् । जसको कारण प्रजनन स्वास्थ्यमा अनेक समस्या आउने मात्र नभई आमाको मृत्युसम्म हुने खतरा हुन्छ । अझ गर्भपतन गराउने उपाय थाहा नभएमा वा सम्भव नभएको अवस्थामा त कति किशोरीले आत्महत्या नै गर्न पुगेका हुन्छन् । कतिका प्रेमी वा आमाबाबुले पनि मारेको उदाहरण छ । किशोरावस्थामा हुने गर्भ कम गर्नका लागि परिवार नियोजनका साधनहरुको सही प्रयोग नै उत्तम उपाय हो । तर किशोरावस्थामा महिलाहरुले गर्भनिरोधको साधन प्रयोग कमै ल्याउँछन् भने कतिपय महिलाले चाहेर पनि गर्भनिरोधका साधनहरु प्रयोग गर्न सकिरहेका छैनन् । सुत्केरी तथा नवजात शिशुको जीवन जोखिममा पर्नु भनेको समाज नै रोगी भएर बाँच्नु जस्तै हो । यसले स्वास्थ्यको भविष्य नै संकटमा पारेको हुन्छ । त्यसैले सुत्केरी तथा नवजात शिशुको जीवन रक्षाका लागि सबैतिरबाट पहल हुन जरुरी छ । किशोरावस्थाको गर्भमा कमी ल्याउन उनीहरुलाई सानै स्केलमा भए पनि शिक्षा तथा आयआर्जनको अवसर प्रदान गर्न जरुरी छ । त्यस्तै गर्भ निरोधका साधनका विषयमा जानकारी दिनु पर्छ । गर्भनिरोधलाई समाजले लाजको कुरा मानेको हुँदा किशोरीहरु खुलेयाम साधन लिन जान सक्दैनन् । त्यसैले साधन आफूले चाहेको बेला सजिलै तथा गोप्य रुपमा लिन सकिने वातावरण मिलाउनु अतिआवश्यक छ । किशोर किशोरी परिवर्तनका संबाहक हुन् । विश्वमा जेजस्ता परिवर्तन भएका छन् त्यसमा युवा वर्गको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको हुन्छ ।  किशोरी आमाहरुका यस्ता कहरका विषयमा सर्वसाधारणलाई जानकारी गराउनु सरकारको मात्र दायित्व नभई समाजमा बस्ने हामी सबैको हो । मातृत्व नारीका लागि सुखद अवसर हो । यो अवसरलाई जीवनभरका लागि सुखद राख्न गर्भावस्था प्रसावस्था तथा सुत्केरी अवस्थामा आउने जोखिमबाट बचाउन स्वास्थ्यसंस्थामा किशोरी आमाहरुलाई विशेष सेवाको आवश्यकता हुन्छ । यसका लागि हाल दिँदै आएको सेवामा सुधार ल्याउन जरुरी छ । यसो हुन सकेमा आमा तथा शिशुको मृत्यु हुने खतरा तथा स्वास्थ्यमा पछिसम्म आउन सक्ने समस्या कम हुनसक्छ ।

सिर्जना शर्मा, जेष्ठ २३, २०७७

-- पुरै पढ्नुहोस् --

महिलाको महिनावारी र मनोविज्ञान 

महिलाहरू महिनावारी अर्थात् रजश्वला हुनु एउटा प्राकृतिक प्रक्रिया हो । महिलाहरूमा मासिक धर्म/रजश्वला/ महिनावारी हुने खुबी छ त्यसैले त सृष्टिको रचना महिलाबाट सम्भव भएको छ । प्रजनन शक्ति, मातृत्व शक्ति महिलालाई नै अस्तित्वले दिएको गुण हो त्यसैले महिलाको मासिक धर्मलाई छुवाछुतको रूपमा लिनु भनेको महिलाको सृष्टिसँगै डराउनु हो ।

डा. नम्रता पाण्डे, जेष्ठ २१, २०७७

-- पुरै पढ्नुहोस् --

सूर्तीजन्य पदार्थ र महिला    

नेपालका २९ प्रतिशत महिलाले धूमपान गर्दछन् । १५ प्रतिशत सहरी क्षेत्रका गर्भवती महिलाले पनि धूमपान गरेको अध्ययनमा पाइएको छ । ७० प्रतिशत भन्दा बढी महिला कुनै न कुनै रुपमा सूर्तीजन्य पदार्थको सेवन गर्ने गरेको संलग्न हजारौं स्वास्थ्य शिविरमा मुख परीक्षण गर्दा पत्ता लागेको छ ।

डा. प्रकाश बुढाथोकी, जेष्ठ १८, २०७७

-- पुरै पढ्नुहोस् --

लकडाउनमा बढ्यो सूचना प्रविधिको प्रयोग

कलाकारहरूले सामाजिक सञ्जाल मार्फत नै गाना बजाना सुनाए, कवि लेखकले आ–आफ्ना लेख रचना पोखे, कृषकले फलफूल बारी बगैंचा देखाए भने गृहणीले मिष्टाङ्ग पकवान पस्के । जोसंग जे प्रतिभा छ त्यो देखाए । यस्तै रमाईलो गर्नेहरूले टिटटक बनाए, जोक्स सुनाए, मजाक बनाए, अरूलाई पठाएर भाइरल बनाए । 

ई.सुष्मा खत्री रञ्जित, वैशाख ३०, २०७७

-- पुरै पढ्नुहोस् --

कोरोना भन्दा पनि खतरनाक भाइरस 

परिवार नै महिला र बालबालिकाका निम्ति सबैभन्दा सुरक्षित स्थान हुनुपर्नेमा त्यही परिवारबाट अहिलेको अवस्थामा अझ बढी असुरक्षित हुनु अत्यन्त दुःखद र गम्भीर पक्ष हो । घर नै असुरक्षित भएपछि सुरक्षा खोज्न महिला तथा बालबालिका कहाँ जाने ? कसलाई गुहार्ने ?

रामेश्वरी पन्त, वैशाख २४, २०७७

-- पुरै पढ्नुहोस् --

कोभिड–१९ को प्रभावमा महिला

विभिन्न अध्ययनअनुसार बन्दाबन्दीको एक महिनाका अवधिमा घरायसी हिंसा ६० प्रतिशतले बढेको देखियो । बन्दाबन्दीको समयमा हिंसामा परेको महिलाहरुलाई सेवा लिन समस्या नहोस् भनेर महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयले पनि सेवा लिने व्यवस्था मिलाएको पाइन्छ ।

यमुना घले, वैशाख १८, २०७७

-- पुरै पढ्नुहोस् --

लकडाउन र घरेलु हिंसा 

कतिका लागि यो अवधि सकारात्मक, पारिवारिक जमघटको रुप भएको छ भने कतिका लागि यो अवधि यातनापूर्ण भएका छन् । विशेषत: पहिला नै पारिवारिक हिसांमा परेको महिला बालबालिका र केही पुरुषले पनि यो अविधमा यातना भोग्नुपरेको छ ।

सिर्जना माली प्रधान , वैशाख ९, २०७७

-- पुरै पढ्नुहोस् --

अंग्रेजी माध्यम : भ्रम र यथार्थता 

समस्या कहाँ निर छ त ? समस्या त  त्यहाँ, छ जहाँ नेपालीमा लेख्दा तल्लो ग्रेड प्राप्त गर्ने अघोषित मापदण्डको विक्षिप्त मानसिकताले काम गर्न सुरू गर्छ । अंग्रेजीमा जाने ज्ञान, नजाने अज्ञान को मानसिकता संग छ ।

खगेन्द्र धमला , वैशाख ६, २०७७

-- पुरै पढ्नुहोस् --

सामाजिक दूरीले जन्माएको पतिपत्नी बीचको मनोविज्ञान 

यस समयमा पुरुषहरु गलत आचरण अथवा बानी विकास गर्ने, मादक पदार्थ अधिक सेवन गर्ने, श्रीमतीसँग असमझदारी देखाउने कारणले दाम्पत्य सम्बन्ध टुट्न पनि सक्छ । अथवा दुवै मनोरोगी बन्ने र आत्महत्यासम्म गर्न सक्ने संभावनालाई संवेदनशील बनेर सोच्नुपर्छ ।

डा. गंगा पाठक, मनोविद चैत्र ३०, २०७६

-- पुरै पढ्नुहोस् --

लकडाउनमा मन स्थिर राख्न ध्यान 

लकडाउन बाहिरको संक्रमणबाट बच्ने उपाय हो भने ध्यान बाहिरका नकारात्मक ऊर्जाबाट बचेर भित्रको शान्ति र आनन्दलाई अनुभूति गर्नु हो । सामान्य व्यक्ति प्रतिकूलता र असहज परिस्थितिसाग डराउँछ, आत्तिन्छ  भने ध्यानी व्यक्तिले प्रतिकूलतालाई पनि सहन गरेर धैर्यतापूर्वक अरू उपलब्धिमूलक बनाउनमा समयलाई उपयोग गर्दछ ।

डा. नम्रता पाण्डे, चैत्र २८, २०७६

-- पुरै पढ्नुहोस् --

विश्व महिला सम्मेलन र समानताको सवाल

अहिले विश्वका करिब एकतिहाई महिला कृषि पेसामा आवद्ध छन् । नेपालका करिब ६० प्रतिशत महिला कृषिकर्म गरेरै जीवन धानिरहेका छन् । यसको अर्थ विश्वभरका महिला दीगो विकाससँग जोडिएका छन् । कृषिमा आवद्ध हुनु भनेको उत्पादन, वातावरण र अर्थोपार्जनमा सहयोग गर्नु हो ।

प्रतिभा सुवेदी, चैत्र १२, २०७६

-- पुरै पढ्नुहोस् --