अर्थतन्त्र

अनलाइन किनमेलमा ‘जोखिम’

इटहरीकी समीप पाण्डे प्रायः अनलाइन सपिङ गर्छिन् । उनी कपडा, किताब र फुटवेयर अनलाइनबाटै मगाउँछिन् । यसरी मगाउँदा चित्तबुझ्दो सामान भने उनले एउटा पनि भेटाएकी छैनन् । ‘कपडा किन्दा प्रायः ठगिएकी छु,’ उनले भनिन् । फेसबुक पेज वा इन्स्ट्राग्राममा प्रचारका लागि राखिएका सामान भनेजस्ता हुँदैनन् । रंग र गुणस्तरमा समेत फरक पर्ने उनले बताइन् ।समीपको जस्तै समस्या पाल्पाकी एरिजोना खड्काले पनि भोगेकी छन् । उनले अनलाइनमार्फत किनेका कुनै पनि सामानबाट सन्तुष्ट नभएको बताइन् । उनले भनिन्, ‘अहिलेसम्म किनेको कुनै सामान राम्रो परेको छैन ।’ गुणस्तरमात्र नभई साइज पनि तस्बिरमा देखाएजस्तो नहुने उनको भनाइ छ ।पछिल्लो समय अनलाइन किनमेलको प्रचलन व्यापक छ । आफूले चाहेको सामान खोज्न बजार चाहर्नु पर्दैन । घरबाटै आफूलाई चाहिने सामान अनलाइनमा खोजे पुग्छ । यसमा न मोलमोलाइ गर्नुपर्ने, न त भौतिक रूपमा उपस्थित भई पैसा नै भुक्तानी गर्नुपर्ने । अनलाइनबाटै यी सबै सहजै प्राप्त गर्न सकिन्छ ।अनलाइन किनमेलप्रति आकर्षण बढ्नुमा विभिन्न कारण छन् । पहिलो, कोभिड । खासगरी कोभिडका कारण भीडभाडमा जानु, बजार धाउनु प्रतिकूल छ । दोस्रो, व्यस्तता । मान्छेको व्यस्तता बढेको छ । बजार धाएर छानीछानी किनमेल गर्ने धेरैलाई फुर्सद छैन । तेस्रो, इन्टरनेटको सुविधा । पछिल्लो समय सर्वत्र इन्टनेट/मोबाइल नेट सुविधा छ । चौथो, अनलाइनबाटै रकम भुक्तानी गर्ने प्रणाली हुनु । विभिन्न पेमेन्ट गेटवेमार्फत सजिलै भुक्तानी गर्न सकिन्छ ।जोखिम उस्तैपछिल्लो समय अनलाइन अर्थात् भर्चुअल पसल बग्रेल्ती छन् । यसबाट सामान्य घरायसी सामान, लुगाफाटोदेखि औषधिसम्म खरिद गर्न सकिन्छ । यसरी खरिद गरिएका सबै सामग्री गुणस्तरीय नहुन पनि सक्छन् । त्यस्तै, सामानको मूल्यमा ठगी हुने जोखिम पनि उत्तिकै रहन्छ ।खासगरी कपडा किन्दा धेरै जना ठगिने गरेका छन् । ‘यसरी अनलाइनमा राखिएका कपडाहरू पेजमा राखिएका भन्दा बिल्कुलै फरक हुन्छन्’ एरिजोनाले भनिन् । स्मार्ट डोकोका अपरेसन म्यानेजर जेनिस कटिला यो भनाइप्रति सहमत छन् । ‘अनलाइनमा राखेको तस्बिर र सामानको तस्बिरमा केही फरक त पर्छ नै, अझ कपडाहरूका रंगमा फरक देखिन्छ’ उनले भने । यसरी सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गरी कारोबार गर्नेहरू धेरै छन् । उपभोक्ताले आफू ठगिनबाट बच्न आधिकारिक कम्पनीबाट मात्र किनमेल गर्ने सुझाव उनको छ ।अनलाइन व्यापार ‘ई–कमर्स’ अन्तर्गत पर्छ । तर, यसबारे स्पष्ट कानुन नहुँदा हामीजस्ता आधिकारिक ‘ई–कमर्स’ व्यवसायी मारमा परेको जेनिसको गुनासो छ । उनले भने, ‘यसलाई व्यवस्थित गर्ने कानुन भए उपभोक्ता र व्यवसायी दुवैलाई सहज हुन्छ ।’यतिबेला दसैंको रौनक छ । दसैंमा नेपालीले लत्ता–कपडा, खाद्यन्नलगायतका सामग्री बढी खपत गर्छन् । आफूलाई आवश्यक सामानहरू अनलाइनबाटै किनमेल गर्नेहरू धेरै हुन्छन् । अनलाइन प्लेटफर्मबाट खरिदारी गर्दा उपभोक्ताले मोलमोलाइ गर्न नपाउने, व्यापारीले वस्तुको मूल्य बढी राख्ने, गुणस्तर भनेजस्तो नहुने, खरिद गरिएका सामग्री कमसल भएमा क्षतिपूर्ति नदिने र साट्ने सुविधा पनि नहुने जस्ता कुराले अनलाइन खरिदारीलाई जटिल बनाएको छ । अझ अनलाइन किनमेललाई नियमन गर्न सकिएको छैन । यो व्यवसाय जसले पनि गर्न सक्छन् । त्यसैले यसबाट ठगी हुने जोखिम धेरै छ ।उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय र उपभोक्ता संरक्षण विभागका प्रवक्ता शिवराज सेराईले पछिल्लो समय आफूखुसी दर्ता नै नगरी अनलाइनबाट व्यवसाय सञ्चालन गर्नाले आधिकारिक कम्पनीहरू पनि जोखिममा परेको स्विकारे । ‘राज्यको स्पष्ट काुनन व्यवस्था नहुदा उपभोक्ता ठगिने गरेका छन् ’ उनले भने, ‘यसलाई व्यवस्थित गर्न सरकार लागिपरेको छ ।’ बजेटअनुसार किनमेल गरौं मुना राईम्यानेजर, भाटभटेनी सुपर स्टोर पाटन कृष्णगल्लीचाडपर्वमा किनमेल गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू के–के हुन् ?मुख्य कुरा त आफ्नो बजेट हेर्नुपर्छ । त्यसपछि आफ्नो संस्कार हेर्नुपर्छ । बजेटअनुसारको सामानको लिस्टिङ गर्नुपर्छ ।छुट र सेलको उपयोग कसरी गर्नुपर्छ ?छुट र सेलमा राखिएका सामान किन्दा उपभोग्य मिति र मूल्य हेर्नुपर्छ । कतिपय ठाउँमा छुट र सेलको ठाउँमा ठगिने डर पनि हुन्छ ।पर्वका बेला कुन समय सपिङ गर्नु उपयुक्त हुन्छ ?बढी भीडभाड नहुने बिहानको समयमा सपिङ गर्नुपर्छ ।किनमेलमा बजेट व्यवस्थापन कसरी गर्नुपर्छ ?अनावश्यक कुरा किन्न भएन, आफ्नो आवश्यकतामा केन्द्रित हुनुपर्छ । गच्छेअनुसार किनमेल गर्नुपर्छ ।कोरोनाकालमा किनमेलमा जाँदा अपनाउनुपर्ने सुरक्षाका उपाय के–के हुन सक्छन् ?सेनिटाइजर र मास्कको प्रयोग गर्नुपर्छ । सकेसम्म भौतिक दूरी कायम गर्नुपर्छ । ‘उपभोक्ता सचेत हुनुपर्छ’जेनिस कटिलाअसिस्टेन्ट अपरेसन म्यानेजर, स्मार्ट डोकोपछिल्लो समय कोभिड माहामारीको कारण अनलाइन कारोबार छ्याप्छ्याप्ती छन् । दर्ता नै नगरी फेसबुक पेज, इन्स्ट्राग्राम जस्ता सामाजिक सञ्जाल मार्फत गरिने अनलाइन व्यापारलाई ‘ई–कमर्स’ भनिदैन् । उपभोक्तालाई आधिकारीक वेवसाइटबाट मात्र सामान खरीद गर्न सल्लाह दिन्छु । आधिकारीक कम्पनीमा सामान लिँदा प्रोसेस अनुसार जाने भएकोले २/३ दिन लाग्न सक्छ । अन्यबाट भने आजको भोली नै हुन्छ । यसले गर्दा पनि उपभोक्तामा गलत धारणा बसेको छ । हाम्रोमा रिफन्डको सुविधा पनि भएकोले उपभोक्तालाई कुनै सामानमा चित्त नबुझे रिफन्ड गर्न सकिन्छ । अनलाइन व्यापारबारे कानुनी व्यवस्था नभएपनि उपभोक्ता नै सचेत हुनुपर्छ । शिवराज सेराईप्रवक्ता, उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागअनलाइन खरिदारीमा उपभोक्ताहरू कति ठगिएका छन् ?अघिल्लो आर्थिक वर्षमा उजूरी धेरै आए ।ठ्याक्कै तथ्याङ्क त छैन् । तर अघिल्लो आर्थिक बर्षमा करिब दुई दर्जन जति उजुरी आए र कारबाही पनि भए । तर अझसम्म पनि उजुरी कहाँ गएर गर्ने भन्ने अन्योल धेरैमा छ ।पिडितले उजुरी कहाँ गर्ने हो ?राज्यको तिनै तहको निकायमा उजुरी गर्ने व्यवस्था छ । उद्योग, बाणिज्य तथा आपुर्ती मन्त्रालयमा गर्न सकिन्छ । आफुलाई सहज पर्ने जुनसुकै ठाउँमा पनि गएर उजुरी गर्न सकिन्छ ।अनलाइन खरिदारी गर्दा सामानको गुणस्तर डिस्प्लेमा देखाइए जस्तो हुँदैन भनिन्छ नि, यसमा तपाईहरूले कुनै अनुगमन गर्नुभएको छ ?यसलाई म थ्रि ‘डि’ भन्छु : डिस्प्ले, डेलिभरी, डिफरेन्ट । हामीले अन्य पसलहरूमा जस्तो गएर अनलाईन कारोबारहरूको अनुगमन गर्दैनौ । उजुरी आएपछि मात्र गर्ने गरेका छौ । दर्ता गरेको छ/छैन्, कर तिरेको छ/छैन्, साइनबोर्ड राखेको छ/छैन्, थर ठेगाना आदि हेर्छौ । दर्ता नगरी सुरुवात गरेपनि यसबारे स्पष्ट कानुन नहुँदा कारबाही गर्न गाह्रो छ । तैपनि स्थानिय तहमा दर्ता गरी व्यवसाय गर्न सक्ने व्यवस्था भने छ ।अहिले जथाभावी अनलाईनबाट सामान बिक्री गर्ने प्रवृत्ति छ । यसलाई कसरी नियमन गर्दै हुनुहुन्छ ?पहिलो लहरको कोभिड महामारीको सुरुवातमा यस्ता अनलाइन व्यवयसाय निकै उजागार भए । उपाभोक्तालाई पनि यसको आवश्यकता भयो । कानुनको स्पष्ट व्यवस्था नभएकोले समस्या छ । म विभागिय संयोजक पनि भएकोले यसबारे ड्राफ्ट बनाएर पेश गरिसकेको छु । अब छिट्टै यसको कानुन व्यवस्था हुन्छ । उपभोक्ता संरक्षण ऐन ०७५ र नियामवली ०७६ मा भएको कानुनी व्यवस्था अनुसार जुनसुकै तरिकाले गरेको व्यवसायको अनुगमन गर्ने अधिकार छ । ‘ग्राहकलाई उचित सेवा दिनैपर्छ’     सम्झना सुवेदीउपभोक्ता प्रमुख, दराज नेपालअनलाइन किनमेलको ट्रेन्ड पछिल्लो समय कसरी बढिरहेको छ ?सबैका हातमा मोबाइल, इन्टरनेटको पहुँच र सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगले अनलाइन किनमेल बढ्दो छ । पछिल्लो समय महामारीका कारण धेरै सर्वसाधारण यसप्रकारको किनमेलप्रति आकर्षित छन् ।अझै पनि अनलाइन किनमेल भरपर्दो छैन भनिन्छ नि ?नेपालका लागि अनलाइन किनमेलको विकास सकारात्मक पाटो हो । तर, हाम्रो किनमेल संस्कारको इतिहासमा हेर्ने हो भने यो सधैं बिक्रेता र ग्राहकबीच भौतिक अन्तर्क्रियामा आधारित देखिन्छ । यसमा परिवर्तन हुन समय लाग्छ । यसका लागि अनलाइन सपिङ प्लेटफर्मले पनि ग्राहकलाई आकर्षित गर्न सहजकर्ताको भूमिका निवार्ह गर्नुपर्छ । ग्राहकका लागि सकारात्मक अनुभव बढाउन उसले प्रयास गर्नुपर्छ । यसमा ‘वर्ड अफ माउथ’ ले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ । सन्तुष्ट ग्राहकले आना सकारात्मक अनुभव अरूसँग साट्ने गर्छन् । तर, अत्यधिक आलोचनाका केही दुर्लभ उदाहरणहरू पनि छन्, जसले नकारात्मक भावना पैदा गरेकै छन्, यसबाट कम्पनीको छवि बिग्रिने गरेको छ ।डिस्प्ले गरिएका र खरिद गर्दा घरमै पुग्ने सामानको गुणस्तरबीच अन्तर भयो भनेर धेरैले गुनासो गर्छन् । किन ?हो, ग्राहकको प्रमुख गुनासो नै यही हो । यसको प्रमुख कारण अनलाइन खरिददारी गर्ने समय भौतिक रूपमा अन्तर्क्रिया नहुनु हो । यसले ग्राहक र बिक्रेताबीच गलत सञ्चारको सम्भावना बढ्न जान्छ । यसलाई न्यून गर्न बिक्रेताद्वारा उचित तस्बिर र विवरण सुनिश्चित गर्न सक्नुपर्छ । सामानको आकार र पूर्ण जानकारी विवरणमा उल्लेख गरिएको हुनुपर्छ । यसो गरिए ग्राहकले सामानबारे अन्दाज गर्न सक्छन् । साथै ग्राहकले पनि बिक्रेताद्वारा उल्लेखित विवरण हेरी आफूलाई चाहिएको सामान सही छ/छैन भन्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ । भ्रम हटाउन ग्राहकले बिक्रेतासँग फोन गरेर पनि जानकारी लिन सक्नुपर्छ ।अनलाइन किनमेल गर्दा सामानको गुणस्तरप्रति ढुक्क हुने आधार के–के हुन् ?कुनै पनि उत्पादनबारे अनलाइन समीक्षा हेर्नु पनि सामानको गुणस्तरप्रति ढुक्क हुने राम्रो उपाय हुनसक्छ । यसका लागि बिक्रेताको रेटिङ जाँच गर्न पनि सकिन्छ । यसबाट ग्राहकलाई सामानका बारेमा मात्र थाहा हुँदैन, बिक्रेता र ग्राहकबीचको वास्तविकताबारे पनि सामान्य जानकारी हुनेछ । हामीले ग्राहकहरूलाई ‘हाम्रो सेवा कस्तो छ’ भनेर समीक्षा गर्न र रेट दिन प्रोत्साहित गर्दै आएका छौं ।पछिल्लो समय जथाभावी अनलाइन व्यापार बढेको छ, यसले उपभोक्ता भड्काउने जोखिम कति छ ?ग्राहक भड्काउने कुरा स्वयं व्यवसायमा निर्भर रहन्छ । जुन कुराले नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ, त्यसप्रति सचेत हुन जरुरी छ । अर्को कुरा, व्यवसायीले सधैं ग्राहकको रुचि र आवश्यकता बुझ्न सक्नुपर्छ । यो केवल हाम्रो वा अन्य ठूलो अनलाइन प्लेटफर्मको कुरा मात्र होइन, स–साना ‘ई–कमर्स’ व्यवसायले पनि बुझ्नुपर्छ । जे होस्, हामीले ग्राहकलाई उचित सेवा दिनैपर्छ ।

सुजाता मुखिया, आश्विन १०, २०७८

-- पुरै पढ्नुहोस् --

सेयरमा महिला आकर्षण

थोरै पुँजी लगानी गरेर नाफा कमाउन सकिने भएकाले पनि यो बजार महिलाका लागि राम्रो प्लेटफर्म बन्न पुगेको छ ।

प्रकृति दाहाल , आश्विन ८, २०७८

-- पुरै पढ्नुहोस् --

अनुष्काको ‘माक्कुसे’

‘प्याकेजिङ राम्रो नहुँदा अरूलाई कोसेलीका रूपमा दिन पनि हिचकिचाउने भएकाले मैले मौलिक स्वादसँगै प्याकेजिङ र ब्रान्डिङतर्फ विशेष ध्यान दिएकी हुँ ।’

सीमा तामाङ, असार १३, २०७८

-- पुरै पढ्नुहोस् --

लुगा पुराना, झोला नयाँ

उनकी आमा सिलाइ कटाइमा पोख्त छन् । उनको यो सोचलाई मन पराए साथी राजनले पनि । उनीहरूले पुराना कपडा प्रयोगमा पनि आउने र उद्यमी पनि बन्न सकिने सोच प्रतियोगितामा प्रस्तुत गरे । उनीहरूको उक्त सोच प्रतियोगितामा उत्कृष्ट ठहरियो । उनीहरूले पुरस्कारस्वरूप एक लाख रुपैयाँ प्राप्त गरे

प्रकृति दाहाल , माघ २, २०७७

-- पुरै पढ्नुहोस् --

बचत–कर्जा

महिलालाई लक्षित गर्दै बैंक तथा वित्तीय संस्थाले विभिन्न नामका बचत खाता सञ्चालनमा ल्याउने क्रम बढ्दो छ । महिला आर्थिक क्रियाकलापमा सक्रिय हुँदै गएकाले बैंकहरूले प्रतिस्पर्धात्मक ब्याजदरमा खाता खोल्न प्रोत्साहन गरिरहेका छन् ।

प्रकृति दाहाल , मंसिर २५, २०७७

-- पुरै पढ्नुहोस् --

बालबालिकाका लागि  अर्थ व्यवस्थापन

काल्पनिक पसल बनाई बालबालिकाहरूलाई सपिङ गर्न सिकाउन सकिन्छ । यसबाट बालबालिकालाई विभिन्न आवश्यकताका सामानका बारेमा जानकारी हुन्छ भने उनीहरूको ज्ञानको दायरा पनि फराकिलो हुँदै जान्छ । त्यसका अतिरिक्त उनीहरूलाई धेरै र थोरै पैसाबीचको भिन्नता पनि थाहा हुँदै जान्छ ।

नारी संवाददाता , फाल्गुन ११, २०७६

-- पुरै पढ्नुहोस् --

क्रेज कौसी खेतीको

कौसी खेती भनेको घरको छतमा गमलामा तरकारी तथा फलफूल रोपेर गरिने खेती हो । बढ्दो सहरीकरणका कारण कृषि क्षेत्र विस्थापित हुँदै गएको अवस्था छ । कृषि योग्य जमिनको कमीले पनि घरको छतदेखि खाली ठाउँमा आवश्यकतानुसार खेती गर्ने चलन बढ्दै गएको छ ।

नारी संवाददाता , माघ ९, २०७६

-- पुरै पढ्नुहोस् --

अनलाइन  सपिङ

डेक्सटप र ल्यापटप कम्प्युटरद्वारा हुने सबै काम मोबाइल फोनबाटै सम्भव छ तर स्मार्टफोनलगायतका हरेक मोबाइल सेट एन्टी भाइरसमुक्त हुँदैनन् ।

नारी संवाददाता , पुस १२, २०७६

-- पुरै पढ्नुहोस् --

मौसमको तरकारी खाए विषादीबाट जोगिन सकिन्छ

बेमौसमी तरकारी तथा फलफूल खानु हुँदैन । त्यसमा विषादीको मात्रा अत्यधिक हुन्छ । मौसमी तरकारी खाँदा विषादीबाट धेरै हदसम्म जोगिन सकिन्छ । भान्सामा आएका तरकारीलाई नुनपानीमा डुबाउँदा त्यसमा भएको विषादी कम गर्न सकिन्छ । तरकारी फ्रिजमा राखी पखालेर खाँदा पनि त्यसमा भएको विषादीको प्रभाव कम हुन्छ । सबैभन्दा राम्रो उपाय अर्गानिक तरकारी उत्पादन गर्नु हो । 

नारी संवाददाता , मंसिर १, २०७६

-- पुरै पढ्नुहोस् --

विषादी प्रयोग गर्दा ख्याल राख्नुहोस्

प्रयोग भएका ९५ प्रतिशतभन्दा बढी विषादीले मानव स्वास्थ्य र वातावरणमा विभिन्न समस्या सिर्जना गरेको छ । मौरीको संख्यामा कमी ल्याउन खेत–बारीमा प्रयोग गरिएका विषादी प्रमुख कारक रहेको प्रमाणित भैसकेको छ जसका कारण बाली–बिरुवामा हने परागसेचन प्रक्रियामा कमी आएर कृषि उत्पादनमा कमी हुन्छ ।

सुवर्णप्रभा गुरागाई, कार्तिक २८, २०७६

-- पुरै पढ्नुहोस् --

बवन्डर विषादीको

नेपालका विभिन्न स्थानमा खपत हुने विषादीमध्ये ९२ प्रतिशत तरकारीमा मात्र प्रयोग हुने गरेको तथ्य हालसालै सार्वजनिक भएको छ । त्यसले उपभोक्ताको स्वास्थ्य कतिसम्म जोखिममा छ भन्ने कुरा देखाउँछ । नेपालमा खपत हुने विषादीमध्ये ८ प्रतिशत मात्र खाद्यान्न बालीमा उपयोग हुन्छ । बाँकी ९२ प्रतिशत गोलभेंडा, काउली, भान्टा, खरबुजा आदि दैनिक उपभोग्य तरकारी उत्पादनमा प्रयोग हुने कृषि विकास मन्त्रालय मातहतको बाली संरक्षण निर्देशनालयले जनाएको छ ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, कार्तिक २६, २०७६

-- पुरै पढ्नुहोस् --